موقعیت مکانی؛ جایگاه هر پدیده روی کره زمین
عرض و طول جغرافیایی؛ خطوطی که زمین را شبکهبندی میکنند
برای پیدا کردن جای یک نقطه روی زمین، دانشمندان خطوط فرضی را روی کره زمین کشیدهاند. این خطوط دو دسته هستند:
عرض جغرافیایی: خطوطی هستند که به دور زمین میچرخند و از استوا (خط میانی) به سمت شمال و جنوب میروند. استوا را صفر درجه در نظر میگیریم. هرچه از استوا به سمت قطب شمال یا جنوب برویم، عدد عرض جغرافیایی بزرگتر میشود تا در قطبها به ۹۰ درجه میرسد.
طول جغرافیایی: خطوطی هستند که از قطب شمال به قطب جنوب کشیده شدهاند. نصفالنهار مبدأ (خط گرینویچ) را صفر درجه میگیریم و از آن به سمت شرق و غرب تا ۱۸۰ درجه شمارش میشوند.
با کمک این دو دسته خط، هر نقطه روی زمین یک مختصات منحصربهفرد پیدا میکند که از دو عدد (عرض و طول) ساخته شده است. برای نمونه، شهر تهران تقریباً روی عرض ۳۵ درجه شمالی و طول ۵۱ درجه شرقی قرار دارد.
| ویژگی | عرض جغرافیایی | طول جغرافیایی |
|---|---|---|
| جهت خطوط | شرقی-غربی (دور تا دور زمین) | شمالی-جنوبی (از قطب به قطب) |
| نقطهٔ شروع (صفر درجه) | استوا (خط میانی کره زمین) | نصفالنهار مبدأ (گرینویچ) |
| حداکثر مقدار | ۹۰ درجه (در قطبها) | ۱۸۰ درجه (نصف دیگر کره) |
کاربرد موقعیت مکانی در زندگی روزمره
شاید فکر کنید که این مختصات فقط برای جغرافیدانان مفید است، اما در زندگی روزمرهٔ ما هم کاربردهای جالبی دارد:
- پیدا کردن مسیر در گوشی همراه: وقتی از نقشهٔ گوشی خود استفاده میکنید، در واقع گوشی شما با کمک ماهوارهها، عرض و طول جغرافیایی جای شما را پیدا میکند و بهترین مسیر را به شما نشان میدهد.
- پیشبینی آب و هوا: سازمان هواشناسی برای هر شهر، دقیقاً موقعیت مکانی آن را میداند و بر اساس آن، دما، بارندگی و باد را پیشبینی میکند.
- ساعت جهانی: با دانستن طول جغرافیایی هر شهر، میتوانیم اختلاف ساعت آن را با شهر خودمان حساب کنیم. برای نمونه، وقتی در ایران ساعت ۱۲ ظهر است، در لندن که طول جغرافیایی متفاوتی دارد، ساعت چند است؟
حتی برای پیدا کردن جای یک مدرسه، یک پارک یا خانهٔ دوستتان روی نقشه، کافی است مختصات آن را بدانید. اینگونه هیچ وقت گم نمیشوید!
چالشهای مفهومی در موقعیت مکانی
پرسش ۱: چرا عدد عرض جغرافیایی هرگز از ۹۰ درجه بیشتر نمیشود؟
زیرا کرهٔ زمین فقط تا قطبهای شمال و جنوب ادامه دارد. وقتی به قطب شمال میرسیم، عرض جغرافیایی ۹۰ درجه است و بالاتر از آن نقطهای روی زمین وجود ندارد. به همین سادگی!
پرسش ۲: اگر مختصات دو شهر یکی باشد، چه اتفاقی میافتد؟
چون هر نقطه روی زمین فقط یک عرض و یک طول منحصربهفرد دارد، پس دو شهر با مختصات یکسان وجود ندارند. اگر هم به نظر برسد که دو نقطه مختصات برابر دارند، در واقع روی همان نقطه قرار گرفتهاند.
پرسش ۳: فرق «عرض جغرافیایی» با «ارتفاع از سطح دریا» چیست؟
عرض جغرافیایی جای یک نقطه را روی سطح کرهٔ زمین (شمال یا جنوب استوا) نشان میدهد، ولی ارتفاع از سطح دریا میگوید که آن نقطه چقدر بالاتر از سطح دریا قرار دارد. این دو مفهوم کاملاً جدا از هم هستند.
یادآوری
موقعیت مکانی یعنی پیدا کردن جای دقیق یک پدیده روی کرهٔ زمین با کمک دو عدد: عرض جغرافیایی (شمال یا جنوب استوا) و طول جغرافیایی (شرق یا غرب نصفالنهار مبدأ). این دو عدد، یک شبکهٔ مختصاتی میسازند که هر جا را روی نقشه پیدا میکند. از این دانش در نقشههای گوشی، هواشناسی و حتی تعیین وقت جهانی استفاده میشود. پس با یادگیری عرض و طول جغرافیایی، میتوانید هر نقطه از زمین را به دوستانتان نشان دهید.