خاندان جیهانی و خاندان بلعمی؛ وزیران نویسنده در دوران سامانیان
دو خاندان، یک دورهٔ زرّین
در دوران سامانیان که یکی از شکوفاترین دورههای فرهنگ ایرانی-اسلامی بود، دو خاندان دانشمند به نامهای «جیهانی» و «بلعمی» به وزارت رسیدند. وزیران این دو خاندان، فقط کارگزاران دولتی نبودند؛ بلکه افرادی اهل قلم و تاریخنگار بودند. خاندان جیهانی بیشتر با سفرنامهنویسی و جغرافیا شناخته میشوند و خاندان بلعمی به خاطر ترجمهٔ کتاب بزرگ تاریخ طبری به فارسی شهرت دارند.
اگر بخواهیم این دو خاندان را با زندگی امروزی مقایسه کنیم، میتوانیم بگوییم که یک وزیر امروزی را تصور کنید که علاوه بر مدیریت یک وزارتخانه، کتابی پرفروش هم بنویسد و برنامهٔ درسی مدارس را هم طراحی کند. در آن زمان، وزیران جیهانی و بلعمی چنین نقش چندوجهی داشتند.
| ویژگی | خاندان جیهانی | خاندان بلعمی |
|---|---|---|
| شهرت اصلی | جغرافیانگاری و سفرنامه | ترجمهٔ تاریخ طبری به فارسی |
| وزیر شاخص | ابوعبدالله جیهانی | ابوعلی بلعمی |
| تأثیر در فرهنگ | معرفی سرزمینهای دور به ایرانیان | نخستین تاریخ عمومی به فارسی |
| سبک نگارش | علمی و گزارشگونه | داستانی و روایی |
این وزیران چه کاری برای ما انجام دادند؟
شاید برایتان جالب باشد که بدانید بسیاری از اطلاعاتی که امروز دربارهٔ پادشاهان قدیم ایران داریم، به خاطر تلاش همین وزیران است. مثلاً وقتی شما در مدرسه دربارهٔ هخامنشیان یا ساسانیان میخوانید، بخشی از آن اطلاعات از کتابهایی گرفته شده که اصل آنها به ترجمهٔ بلعمی برمیگردد.
یک مثال ملموس: فرض کنید معلم از شما خواسته است که گزارشی از سفر تابستانی خود بنویسید. حالا تصویر کنید که این گزارش شما قرار است ۱۰۰۰ سال بعد هم خوانده شود و به عنوان منبع اصلی برای شناخت شهر شما استفاده گردد. وزیران جیهانی و بلعمی دقیقاً چنین کاری کردند؛ آنها نه تنها امور کشور را میگشتند، بلکه آنچه را میدیدند و میشنیدند، به دقت ثبت میکردند تا نسلهای بعدی بتوانند از آن استفاده کنند.
پرسش و پاسخ دربارهٔ این خاندانها
پاسخ: این دو خاندان در دورههای مختلفی وزارت کردند و بیشتر مکمل یکدیگر بودند تا رقیب. جیهانی بیشتر به جغرافیا و سفرنامهنویسی پرداخت و بلعمی به تاریخنگاری. درست مثل دو دانشآموز که یکی در ریاضی و دیگری در ادبیات قوی است و هر دو میتوانند به هم کمک کنند.
پاسخ: در دوران سامانیان، دانش و فرهنگ ارزش بالایی داشت. یک وزیر خوب کسی بود که بتواند با قلم خود، قدرت و شکوه کشورش را نشان دهد. امروز هم اگر یک مدیر مدرسه، کتاب یا برنامهٔ آموزشی مفیدی بنویسد، تأثیرش از چند سخنرانی بیشتر است.
پاسخ: در آن دوره، وزارت بیشتر به مردان سپرده میشد، اما زنان در خانوادههای اشرافی و علمی نقش مهمی در تشویق به دانشآموزی و پرورش فرزندان داشتند. آنها پشت صحنهٔ این حرکت بزرگ فرهنگی قرار داشتند و بسیاری از وزیران، دانش خود را از مادران و همسران خود آموخته بودند.
