زبان پهلوی و زبان اداری عربی: کاربرد زبان عربی در فرمان‌ها، نامه‌ها و نوشته‌های رسمی ایران پس از ورود اسلام

زبان پهلوی و زبان اداری عربی

از پهلوی تا عربی؛ دو دورهٔ مهم

پیش از اسلام، زبان نوشته‌های اداری و فرمان‌های شاهنشاهی، زبان پهلوی بود. این زبان از خاندان ساسانی به یادگار مانده بود و در نامه‌های دیوانی، سکه‌ها و کتیبه‌ها به کار می‌رفت. اما با آمدن اسلام، زبان عربی به تدریج وارد اداره و دربار شد. خلفا و فرمانداران عرب برای اینکه فرمان‌های خود را به گوش همه برسانند، از زبان عربی استفاده می‌کردند. این تغییر، مانند وقتی است که مدیر مدرسه، بخش‌نامه‌ای را به زبانی بنویسد که همهٔ دانش‌آموزان آن را بفهمند؛ اما در آن زمان، بیشتر مردم ایران عربی نمی‌دانستند، بنابراین مترجمان و کاتبان، نقش پلی میان زبان عربی و فارسی ایفا می‌کردند.

کاربرد عربی در نوشته‌های رسمی؛ نمونه‌هایی از زندگی روزمره

شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در نامه‌های اداری یا حتی اعلامیهٔ مدرسه، چند کلمهٔ عربی ببینید، مانند «السلام علیکم» یا «فی‌الواقع». در دوران پس از اسلام نیز، بسیاری از اصطلاحات عربی مانند «بسم‌الله»، «الحمدلله» و «اما بعد» در ابتدای نامه‌ها و فرمان‌ها نوشته می‌شد. کاتبان دیوانی، که مانند منشی‌های امروزی بودند، ناچار بودند هم زبان پهلوی را بدانند و هم زبان عربی را. آن‌ها نامه‌های خلیفه را به فارسی ترجمه می‌کردند و پاسخ‌ها را به عربی می‌نوشتند. این کار مانند این است که امروز یک دانش‌آموز، نامه‌ای از مدیر مدرسه را به زبان ساده‌تر برای دوستش توضیح دهد و پاسخ او را دوباره به زبان رسمی بنویسد.

پرسش‌های چالشی دربارهٔ زبان نوشته‌های رسمی