عیاران؛ جوانمردان شهرها و همراهان صفاریان
عیاران چه کسانی بودند و چه ویژگیهایی داشتند؟
عیاران در شهرهای بزرگ مانند نیشابور، ری و اصفهان زندگی میکردند. آنان بیشتر از میان بازاریان، پیشهوران و حتی جوانان محلهها برخاسته بودند. مهمترین ویژگی عیاران، پایبندی به آیین جوانمردی بود. آنان خود را موظف میدانستند که از ناتوانان دفاع کنند، به فقیران کمک برسانند و در برابر ستمگران بایستند. شجاعت و از جانگذشتگی نیز از دیگر صفات برجستهٔ آنان به شمار میرفت. عیاران معمولاً مسلح بودند و با یکدیگر پیمانهای برادری میبستند. آنان برای نشان دادن هویت خود، پوشش ویژهای داشتند و در کوچه و بازار شناخته میشدند. بسیاری از مردم آنان را پهلوانان شهر میدانستند و به آنان احترام میگذاشتند. عیاران گاه به حل اختلافات میان مردم نیز کمک میکردند و در مواقع خطر، نخستین کسانی بودند که از شهر دفاع مینمودند. این گروهها با سازماندهی منظم، نیرویی مردمی و تأثیرگذار در جامعهٔ ایران آن روزگار به شمار میآمدند.
عیاران برای کمک به فقرا، گاه از توانگران میستاندند و به نیازمندان میدادند. آنان در بازارها نرخگذاری عادلانه را پیگیری میکردند و مانع احتکار و گرانفروشی میشدند. این رفتارها باعث محبوبیت زیاد آنان میان مردم عادی شده بود. به همین دلیل، هرگاه عیاران دست به کاری میزدند، جمعیت زیادی از مردم نیز از آنان حمایت میکردند. این حمایت مردمی، پشتوانهٔ بزرگی برای هر گروهی بود که میخواست قدرت را به دست گیرد.
| ویژگی عیاران | توضیح به زبان ساده |
|---|---|
| جوانمردی | یعنی کمک به دیگران بدون چشمداشت، مانند وقتی که به دوست خود در انجام کار دشواری کمک میکنی. |
| شجاعت | یعنی در برابر خطر یا ناروایی ایستادگی کنند، مانند کسی که از دوستش در برابر زورگویی دفاع میکند. |
| کمک به فقیران | مانند تهیهٔ خوراک یا پوشاک برای همسایهٔ نیازمند، بدون آنکه از او چیزی بخواهند. |
| سازماندهی گروهی | آنان مانند گروههای ورزشی امروزی، با برنامه و هماهنگی کار میکردند. |
عیاران چگونه به صفاریان کمک کردند؟
صفاریان در سدهٔ سوم هجری قمری در سیستان به رهبری یعقوب لیث صفاری قدرت گرفتند. یعقوب لیث که خود پیشهوری ساده بود، با عیاران پیوندی عمیق داشت. آنان او را از خود میدانستند و در جنگها و لشکرکشیهایش او را همراهی میکردند. عیاران به دلیل آشنایی با کوچهپسکوچههای شهرها و نیز شجاعتشان، به عنوان پیشاهنگان و جنگجویان کارآمد در سپاه صفاریان نقش داشتند. حضور عیاران در سپاه صفاری، روحیهٔ مردمی به این لشکر میبخشید و بسیاری از مردم عادی را به حمایت از صفاریان ترغیب میکرد. هنگامی که یعقوب لیث به شهرهای دیگر لشکر میکشید، عیاران محلی نیز به او میپیوستند و سپاه وی را نیرومندتر میساختند. همچنین عیاران به عنوان رابط میان یعقوب لیث و مردم عمل میکردند و او را از مشکلات و خواستههای آنان آگاه میساختند. در نبردهای سرنوشتسازی مانند جنگ با خوارج و نیز لشکرکشی به فارس و کرمان، عیاران نقشی کلیدی در پیروزی صفاریان داشتند. آنان نه تنها میجنگیدند، بلکه با سخنان خود، دیگران را نیز به یاری یعقوب لیث دعوت میکردند. به این ترتیب، عیاران یکی از ارکان اصلی قدرتگیری صفاریان به شمار میرفتند.
برای درک بهتر نقش عیاران، میتوانیم به یک نمونهٔ امروزی فکر کنیم: فرض کنید در مدرسه گروهی از دانشآموزان داوطلب شوند تا به دانشآموزان جدید کمک کنند، نظم حیاط را حفظ کنند و در کارهای خیریه شرکت نمایند. این گروه اگر با مدیریت خوبی همراه شود، میتواند تأثیر زیادی در شادابی و نظم مدرسه داشته باشد. عیاران نیز دقیقاً چنین نقشی در جامعه داشتند و همین ویژگی، آنان را به همراهانی ارزشمند برای یعقوب لیث تبدیل کرد. از سوی دیگر، عیاران با برقراری امنیت در مسیرهای تجاری و کاستن از ستم حاکمان محلی، زمینه را برای پذیرش حاکمیت صفاریان فراهم آوردند. مردم شهرها که از ظلم والیان پیشین خسته شده بودند، صفاریان را با کمک عیاران به عنوان ناجی خود میدیدند.
پرسش و پاسخهایی دربارهٔ عیاران
پرسش ۱: آیا عیاران فقط جنگجو بودند یا کارهای دیگری هم انجام میدادند؟
پاسخ: نه، عیاران تنها جنگجو نبودند. آنان در بازارها، محلهها و حتی در حل اختلافات مردم نقش داشتند. گاه به عنوان داور میان دو نفر که با هم دعوا داشتند، وارد میشدند و گاه به بازاریان کمک میکردند تا کالاهای خود را با قیمت منصفانه بفروشند. به عبارت دیگر، آنان شبیه به امدادگران و میانجیهای امروزی بودند که در کنار شجاعت، به عدالت و خدمت به مردم نیز اهمیت میدادند.
پرسش ۲: چرا یعقوب لیث صفاری توانست با کمک عیاران به قدرت برسد؟
پاسخ: یکی از دلایل اصلی این بود که یعقوب لیث خود از میان مردم برخاسته بود و به دردهای آنان آگاهی داشت. عیاران نیز او را مانند خود میدیدند. از طرفی، عیاران به دلیل ارتباط گسترده با مردم، میتوانستند سپاهیان زیادی را برای یعقوب لیث گرد آورند. همچنین شجاعت و فداکاری عیاران در میدان نبرد، سپاه صفاری را از بسیاری سپاههای دیگر متمایز میکرد. در مجموع، این هماهنگی و اعتماد متقابل بود که به قدرتگیری صفاریان انجامید.
پرسش ۳: آیا امروزه هم گروههایی مانند عیاران وجود دارند؟
پاسخ: امروزه گروههایی با نام عیاران وجود ندارند، اما روحیهٔ جوانمردی و کمک به دیگران همچنان در قالب گروههای داوطلبانه، تشکلهای مردمی و خیریهها دیده میشود. برای نمونه، گروههایی از دانشآموزان که برای کمک به همنوعان خود در مدرسه برنامهریزی میکنند، یا افرادی که در محلههای خود به نیازمندان یاری میرسانند، در حقیقت ادامهدهندهٔ همان فرهنگ جوانمردی و یاریگری هستند، هرچند نامشان تغییر کرده باشد.
گفتنی است که عیاران با شعارهای جوانمردی و شجاعت خود، نه تنها در قدرتگیری صفاریان نقشی اساسی داشتند، بلکه الگویی از همبستگی اجتماعی و ایستادگی در برابر ستم را به یادگار گذاشتند. آنان نشان دادند که مردم عادی، اگر متحد و همدل باشند، میتوانند سرنوشت جامعه را دگرگون کنند. این ویژگیها، از عیاران چهرهای ماندگار در تاریخ ایران ساخته است و همواره میتوان از آنان به عنوان نماد جوانمردی و خدمت به خلق یاد کرد.