ایران باستان و دورهٔ اسلامی
تقسیم تاریخ ایران به دو دورهٔ بزرگ
تاریخ ایران را مانند یک دفتر خاطرات دوبرگه تصور کن. برگهٔ اول مربوط به روزگار پیش از اسلام است که به آن ایران باستان میگوییم. برگهٔ دوم مربوط به روزگاری است که دین اسلام به ایران آمد و به آن دورهٔ اسلامی میگوییم. نقطهٔ جدایی این دو دوره، سال ورود اسلام به ایران، یعنی حدود ۱۴۰۰ سال پیش است. در ایران باستان، بیشتر مردم آیین زرتشتی داشتند و شاهان ساسانی و هخامنشی بر ایران فرمانروایی میکردند. اما پس از ورود اسلام، آیین و فرهنگ مردم تغییر کرد و کمکم مسجدها و مدرسههای دینی جای آتشکدهها را گرفتند.
| موضوع مقایسه | ایران باستان | دورهٔ اسلامی |
|---|---|---|
| دین مردم | بیشتر زرتشتی و برخی دیگر آیینها | بیشتر مسلمان (شیعه و سنی) |
| جشنهای مهم | نوروز، مهرگان، سده | عید فطر، عید قربان، نوروز (همچنان) |
| نام پادشاهان | کوروش، داریوش، خسرو انوشیروان | خلفا، شاهان صفوی، قاجار و پهلوی |
| کتاب مقدس | اوستا | قرآن |
این دو دوره در زندگی روزمرهٔ ما
شاید فکر کنی که این موضوع فقط مربوط به کتابهای تاریخ است، اما نه! خیلی از چیزهایی که هر روز با آن سروکار داریم، از دل همین دو دوره بیرون آمدهاند. مثلاً جشن نوروز را در نظر بگیر. این جشن زیبا از ایران باستان به ما رسیده و هنوز هم پس از ۱۴۰۰ سال، ایرانیان آن را برگزار میکنند. یا سفرهٔ هفتسین که با سبزه و سمنک و سیب تزیین میشود، یادگار همان روزگار کهن است. از سوی دیگر، خیلی از نامهای کوچک خودمان مانند محمد، علی، زهرا یا فاطمه مربوط به دورهٔ اسلامی است و بسیاری از خوراکیهایی که دوست داریم، مثل حلوا و شلهزرد، در همین دوره رواج پیدا کردهاند. پس تاریخ ایران مثل یک رودخانه است که از کوههای باستان سرچشمه گرفته و در دشت اسلامی به راه خود ادامه داده است.
پرسش و پاسخ دربارهٔ دو دوره
پرسش: چرا تاریخ ایران را به دو دوره تقسیم میکنیم؟
پاسخ: چون ورود اسلام، بزرگترین تغییر در فرهنگ، دین، هنر و حتی معماری ایران را به همراه داشت. برای همین، مورخان ترجیح میدهند تاریخ ایران را به دو بخش پیش و پس از اسلام تقسیم کنند تا تغییرات را بهتر نشان دهند.
پرسش: آیا بعد از ورود اسلام، همهٔ چیزهای دورهٔ باستان از بین رفت؟
پاسخ: خیر، بسیاری از آداب و رسوم، هنرها و حتی واژههای فارسی باقی ماندند. مثلاً نوروز و چهارشنبهسوری همچنان جشن گرفته میشوند یا کلماتی مانند «کتاب» و «باغ» از همان دوران باستان در زبان فارسی ماندهاند.
پرسش: چرا برخی از پادشاهان ایران را با نام «شاه» و برخی را با نام «سلطان» صدا میزنیم؟
پاسخ: در ایران باستان، فرمانروایان را «شاه» یا «شاهنشاه» مینامیدند. اما پس از ورود اسلام و آشنایی با فرهنگ عربی، واژهٔ «سلطان» هم رواج پیدا کرد. البته بعدها دوباره واژهٔ «شاه» پرکاربرد شد. این هم یکی از نشانههای آمیزهای از دو دوره در زبان ماست.
نکتهٔ پایانی:
ایران باستان و دورهٔ اسلامی، دو بال تاریخ پرافتخار ایران هستند. شناخت هر دو به ما کمک میکند تا ریشهٔ بسیاری از آداب، رسوم، واژهها و حتی خوراکیهای امروز را بهتر بفهمیم. پس وقتی سفرهٔ هفتسین میچینی یا شب یلدا انار و هندوانه میخوری، به یاد بیاور که داری یک سنت چندهزارساله را زنده نگه میداری. از سوی دیگر، وقتی به مسجد میروی یا عید فطر را جشن میگیری، در حال گرامیداشت بخش دیگری از تاریخ این سرزمین هستی. تاریخ ایران، یک گنجینهٔ بزرگ است که تکههایش را باید در کنار هم دید.