بینالنّهرین: سرزمینی میان دو رود دجله و فرات
زندگی در کنار دو رود پرآب
دجله و فرات دو رود بزرگ خاورمیانه هستند که از کوههای ترکیه سرچشمه میگیرند و به خلیج فارس میریزند. زمینهای بین این دو رود، بسیار حاصلخیز بود؛ چون هر سال هنگام بارانهای بهاری، رودخانهها طغیان میکردند و لایهای از گل و لای حاصلخیز روی زمین میگذاشتند. این خاک خوب، به مردم کمک میکرد تا گندم، جو، خرما و سبزیجات بکارند. برای دانشآموزی مثل شما که در کلاس علوم با چرخهٔ آب و رشد گیاهان آشنا شده، این منطقه مانند یک باغچهٔ بزرگ طبیعی بود؛ فقط بهجای یک باغچه، زمینی به بزرگی یک کشور امروزی را تصوّر کنید که هر سال بهطور رایگان کود طبیعی دریافت میکرد!
امّا آبهای دجله و فرات همیشه آرام نبودند. برخی سالها طغیان آنها آنقدر شدید میشد که خانهها و کشتزارها را میشست. بههمین دلیل، مردم مجبور شدند کانالها و سدّهای کوچک بسازند تا آب را به زمینهای خود هدایت کنند. این کار را آبآوری مینامیم. امروز هم اگر به باغچهٔ خانه یا زمینِ کشاورزی نزدیک شهر خود نگاه کنید، میبینید که کشاورزان از لولهها و جویهای آب برای آبیاری استفاده میکنند؛ امّا در بینالنّهرین، این کار با دست و ابزارهای سادهای مانند بیل و کلنگ انجام میشد.
اختراع خطّ میخی؛ مانند نوشتن با گل
یکی از مهمترین کارهایی که مردم بینالنّهرین انجام دادند، اختراع خطّ میخی بود. آنها بهجای کاغذ و خودکار، از لوحهای گِلی نرم استفاده میکردند. با یک تکهچوب باریک، روی گلِ تازه، نشانههایی به شکل مثلث یا میخ میکشیدند. بعد لوح را در آفتاب یا کوره میگذاشتند تا خشک و سخت شود. این لوحها مثل دفترچهٔ امروزی میماندند، با این تفاوت که دیگر نمیشد چیزی را پاک کرد! اگر شما هم روزی برای دوست خود نامه نوشتهاید، میدانید که چقدر خوب است بتوانید اشتباهات را پاک کنید؛ امّا در بینالنّهرین، کاتبان (نویسندگان) باید خیلی دقیق مینوشتند تا مجبور نباشند کل لوح را دوباره بسازند.
خطّ میخی برای ثبت کالاها، قراردادها، قوانین و حتی شعرها و داستانها به کار میرفت. یکی از مشهورترین متون باستانی، حماسهٔ گیلگمش است که روی لوحهای گِی نوشته شده و داستان پادشاهی ماجراجو را روایت میکند. این حماسه، قدیمیترین داستان جهان به شمار میرود.
| ابزار نوشتن در بینالنّهرین | ابزار نوشتن امروز دانشآموزان |
|---|---|
| لوح گِلی مرطوب | دفتر یا کاغذ |
| چوبِ نوکتیز برای حکّاکی | مداد، خودکار یا ماژیک |
| خشک کردن در آفتاب یا کوره | نوشتن سریع و پاککردن با پاککن |
| لوحها سنگین و ماندگار | دفترها سبک و قابل حمل |
پرسشهای چالشی دربارهٔ بینالنّهرین
پاسخ: چون زمین حاصلخیز و آب فراوان بود، کشاورزی رونق گرفت. وقتی غذا بهاندازهٔ کافی تولید میشد، همه مجبور نبودند کار کشاورزی کنند. بعضی به کارهای دیگر مانند سفالگری، آهنگری، نویسندگی یا تجارت روی آوردند. این تنوّع شغلی، باعث شد جمعیت در یک جا متمرکز شود و شهرها پدید آیند. مثل این میماند که در یک محله، چندین فروشگاه، نانوایی، مدرسه و درمانگاه داشته باشیم؛ یعنی همه چیز در دسترس است.
پاسخ: هر دو برای ثبت و انتقال پیام به کار میروند. مثل این که شما امروز با نوشتنِ «من به کتابخانه میروم» یک پیام میدهید؛ در بینالنّهرین هم کاتبان با کشیدن چند نشانهٔ میخی روی گل، همان پیام را مینوشتند. تفاوت اصلی در ابزار و جنسِ نوشته است؛ امّا هدف یکی بود: ارتباط با دیگران و ثبت اطلاعات.
پاسخ: سرزمین بینالنّهرین امروز بخشی از کشورهای عراق، سوریه، ترکیه و ایران است. امّا تمدّن باستانی آن دیگر وجود ندارد؛ چون با گذشت هزاران سال، حکومتها تغییر کردند، خطها دگرگون شدند و زبانهای جدید جای زبانِ سومری و اکّدی را گرفتند. با این حال، بسیاری از دستاوردهای آنها مانند قانوننویسی، تقسیمِ زمان به ۶۰ دقیقه و ۶۰ ثانیه، هنوز هم در زندگی ما باقی مانده است.
گفتنیهای پایانی
بینالنّهرین به ما نشان میدهد که انسانها از هزاران سال پیش، با هوش و پشتکار خود توانستند بر مشکلات طبیعت غلبه کنند و زندگی شهری را بسازند. آنها با آبآوری، خطّ میخی و قوانین نوشته، پایههای بسیاری از چیزهایی را که امروز ما از آنها استفاده میکنیم، بنیان نهادند. پس هر بار که از ساعت، تقویم یا کتاب استفاده میکنید، به یاد آورید که نخستین گامهای این ابزارها در سرزمینی برداشته شده که میان دو رود بزرگ، دجله و فرات، جای داشت.
