انسان در میان موجودات: شباهتها و تفاوتها
چگونه خودمان را با جانوران و گیاهان مقایسه کنیم تا ویژگیهای ویژهی انسان را بهتر بشناسیم؟
چکیده: همهی ما انسانها روی زمین زندگی میکنیم، اما جانوران و گیاهان نیز همسایهی ما هستند. در این مقاله میخوانیم که چه چیزهایی میان انسان و دیگر موجودات مشترک است (مانند نیاز به آب و هوا) و چه چیزهایی انسان را منحصربهفرد میکند (مثل قدرت اندیشیدن و ساخت ابزار). با چند مثال ساده از کلاس و خانه، بهتر متوجه میشویم که انسان چه ویژگیهایی دارد.
شباهتهای پایه و تفاوتهای بزرگ
| موضوع مقایسه | انسان | دیگر موجودات (مثال: گربه، درخت، مورچه) |
|---|---|---|
| نیاز به خوراک و آب | بله، هر روز غذا میخورد و آب مینوشد | همگی به آب و غذا نیاز دارند (مثلاً گربه شیر میخورد، درخت از خاک آب میمکد) |
| تولید مثل | بچهدار میشود و از نوزاد مراقبت میکند | بیشتر جانوران نیز بچه به دنیا میآورند یا تخم میگذارند؛ گیاهان دانه تولید میکنند |
| نفس کشیدن و رشد | اکسیژن میگیرد، از کودکی تا بزرگی رشد میکند | همه موجودات زنده رشد میکنند و هوا (یا گازهای دیگر) برایشان مهم است |
| ابزارسازی و نوشتن | میتواند قلم، کامپیوتر، و دوچرخه بسازد و کتاب بنویسد | مورچهها لانه میسازند ولی نمینویسند؛ شامپانزه از چوب ساده استفاده میکند اما کتاب نمینویسد |
| فکر کردن درباره آینده | برنامه میریزد، نگران امتحان فردا میشود یا برای سفر نقشه میکشد | حیوانات برای زمستان غذا ذخیره میکنند، اما درباره چند سال بعد فکر نمیکنند |
مثالهای زندگی روزمره در کلاس و خانه
نکته فرض کن در زنگ علوم، معلم از شما میخواهد رفتار گلدانِ پشت پنجره را با رفتار یک همکلاسی مقایسه کنید. هم گلدان و هم انسان به نور خورشید نیاز دارند، اما انسان میتواند بگوید «نور زیاد اذیتم میکند» و پرده را بکشد. در خانه نیز سگ خانگی شما احساس گرسنگی را نشان میدهد (پارس میکند)، ولی نمیتواند با شما دربارهٔ انتخاب غذا گفتوگو کند. اما شما میتوانید نظر بدهید که «امشب پیتزا بهتر است یا خورشت». این گفتوگو و انتخاب، نمونهای از توانایی ویژه انسان است.
چند پرسش چالشی برای بچههای باهوش
پرسش ۱: چرا مورچهها مدرسه ندارند، ولی انسانها مدرسه میروند؟
پاسخ: مورچهها کارهایی که بلدند (مثل جمع کردن غذا) را از روی غریزه انجام میدهند، نه از روی یادگیری در کلاس. انسان دانش خود را با آموزش به نسل بعد میدهد و هر سال چیزهای تازهتر اختراع میکند. مدرسه کمک میکند تا دانش انسان رشد کند.
پاسخ: مورچهها کارهایی که بلدند (مثل جمع کردن غذا) را از روی غریزه انجام میدهند، نه از روی یادگیری در کلاس. انسان دانش خود را با آموزش به نسل بعد میدهد و هر سال چیزهای تازهتر اختراع میکند. مدرسه کمک میکند تا دانش انسان رشد کند.
پرسش ۲: آیا یک دلفین میتواند شعر بگوید یا نقاشی بکشد؟
پاسخ: دلفینها بسیار باهوشند و صداهای گوناگونی تولید میکنند، اما تاکنون هیچ دلفینی شعر نگفته است. انسان به لطف مغز پیشرفته و دستانش میتواند مفاهیم احساسی مثل دوستی و اندوه را در قالب شعر یا نقاشی نشان دهد.
پاسخ: دلفینها بسیار باهوشند و صداهای گوناگونی تولید میکنند، اما تاکنون هیچ دلفینی شعر نگفته است. انسان به لطف مغز پیشرفته و دستانش میتواند مفاهیم احساسی مثل دوستی و اندوه را در قالب شعر یا نقاشی نشان دهد.
پرسش ۳: چرا درخت نمیتواند به خیابان دیگر برود، اما انسان میتواند خانهاش را عوض کند؟
پاسخ: گیاهان ریشه در خاک دارند و نمیتوانند جابهجا شوند. اما انسان پا دارد و میتواند با اتوبوس، دوچرخه یا هواپیما هر جایی که بخواهد برود. همچنین انسان شهرهای جدید میسازد، در حالی که درخت تنها به همان نقطهای که کاشته شده است، وابسته است.
پاسخ: گیاهان ریشه در خاک دارند و نمیتوانند جابهجا شوند. اما انسان پا دارد و میتواند با اتوبوس، دوچرخه یا هواپیما هر جایی که بخواهد برود. همچنین انسان شهرهای جدید میسازد، در حالی که درخت تنها به همان نقطهای که کاشته شده است، وابسته است.
در این دیدیم که انسان از یک سو با همه جانوران و گیاهان در نیازهای پایه مانند خوردن، خوابیدن و رشد کردن، شباهت دارد. از سوی دیگر، تواناییهایی مانند سخن گفتن پیشرفته، نوشتن، فکر کردن به آینده و ساخت وسایل پیچیده، انسان را از دیگر موجودات جدا میکند. شناخت این تفاوتها به ما کمک میکند قدر ویژگیهای خود را بدانیم و از آنها برای بهتر کردن زندگی خود و دیگر جانداران استفاده کنیم.