رفتار مورد مشاهده: آنچه پژوهشگران دقیق ثبت میکنند
انتخاب یک رفتار مشخص برای بررسی و اندازهگیری در پژوهشهای روزمره
چکیده: در هر پژوهش، پژوهشگران یکی از رفتارها را برای بررسی دقیق انتخاب میکنند. در این مقاله با ۳ ویژگی مهم یک رفتار مناسب برای مطالعه آشنا میشوید: قابل دیدن بودن، قابل اندازهگیری بودن و تکرارپذیری. همچنین میآموزید که چرا پژوهشگران نمیتوانند همهٔ رفتارها را یکجا بررسی کنند.
رفتار مورد مشاهده چه ویژگیهایی دارد؟
رفتار مورد مشاهده، یعنی رفتاری مشخص که گروه پژوهشی تصمیم میگیرد روی آن تمرکز کند. برای اینکه یک رفتار برای پژوهش مناسب باشد، باید سه ویژگی مهم داشته باشد:
| ویژگی | معنی ساده | مثال از زندگی دانشآموز |
|---|---|---|
| قابل دیدن بودن | بتوانیم با چشم ببینیم یا با گوش بشنویم | «بلند کردن دست پیش از اجازه گرفتن» |
| قابل اندازهگیری بودن | بتوانیم شمارش یا زمانگیری کنیم | «چند بار در زنگ تفریح داد میزند؟» |
| تکرارپذیری | رفتار بیش از یک بار پیش بیاید | «هر روز هنگام ورود به کلاس کیفش را زمین میگذارد» |
در زندگی روزمرهٔ مدرسه چه رفتاری را میتوان مشاهده کرد؟
فرض کنید گروه پژوهشی کلاس ششم تصمیم میگیرد «رفتار کمک کردن به همکلاسی» را بررسی کند. آنها نمیتوانند «مهربانی» را مستقیماً ببینند، چون مهربانی یک حس درونی است. پس باید رفتاری را انتخاب کنند که دیده شود، مثلاً: «دادن مداد یا پاککن به دیگری بدون اینکه آن شخص درخواست کند». این رفتار را میتوان در زنگ هنر یا هنگام مشق نوشتن شمرد. پژوهشگران جوان میتوانند در حیاط مدرسه رفتارهایی مثل «دویدن هنگام زنگ خوردن» یا «صف ایستادن پشت معاون» را انتخاب کنند. نکتهٔ مهم این است که هر بار فقط یک رفتار را برای مشاهده برمیگزینند، نه چند تا را با هم.
نکته وقتی رفتاری را برای پژوهش انتخاب میکنید، حتماً آن را با یک جملهٔ کوتاه و دقیق بنویسید. مثلاً به جای «رفتار بد» بنویسید: «داد زدن در کلاس بدون اجازه».
چند پرسش چالشی برای پژوهشگر کوچک
پرسش ۱: آیا میتوانم «ناراحت بودن دوستم» را به عنوان رفتار مورد مشاهده ثبت کنم؟
نه، چون ناراحت بودن یک احساس است و با چشم دیده نمیشود. اما میتوانی رفتاری را که از روی ناراحتی انجام میدهد ببینی؛ مثل «گوشهٔ حیاط تنها نشستن» یا «گریه کردن». پس همیشه رفتار بیرونی را انتخاب کن.
نه، چون ناراحت بودن یک احساس است و با چشم دیده نمیشود. اما میتوانی رفتاری را که از روی ناراحتی انجام میدهد ببینی؛ مثل «گوشهٔ حیاط تنها نشستن» یا «گریه کردن». پس همیشه رفتار بیرونی را انتخاب کن.
پرسش ۲: اگر رفتاری فقط ۱ بار در روز اتفاق بیفتد، باز هم میتواند رفتار مورد مشاهده باشد؟
بله، به شرطی که قابل دیدن و اندازهگیری باشد. مثلاً «گفتن سلام به مدیر مدرسه هنگام ورود» ممکن است فقط صبح یک بار رخ بدهد، اما پژوهشگر میتواند آن را برای یک هفته ثبت کند. رفتارهای نادر هم ارزش بررسی دارند.
بله، به شرطی که قابل دیدن و اندازهگیری باشد. مثلاً «گفتن سلام به مدیر مدرسه هنگام ورود» ممکن است فقط صبح یک بار رخ بدهد، اما پژوهشگر میتواند آن را برای یک هفته ثبت کند. رفتارهای نادر هم ارزش بررسی دارند.
پرسش ۳: چرا نمیتوانیم همزمان ۵ رفتار متفاوت را مشاهده کنیم؟
زیرا مغز انسان در یک لحظه نمیتواند روی چند چیز دقیق تمرکز کند. اگر همزمان بخواهی «حرف زدن، خندیدن، دویدن و غذا خوردن» را ثبت کنی، همهٔ ثبتها اشتباه میشوند. پژوهشگران حرفهای هم همیشه یک رفتار را در هر مرحله بررسی میکنند.
زیرا مغز انسان در یک لحظه نمیتواند روی چند چیز دقیق تمرکز کند. اگر همزمان بخواهی «حرف زدن، خندیدن، دویدن و غذا خوردن» را ثبت کنی، همهٔ ثبتها اشتباه میشوند. پژوهشگران حرفهای هم همیشه یک رفتار را در هر مرحله بررسی میکنند.
جمعبندی
رفتار مورد مشاهده، قلب هر پژوهش ساده در مدرسه یا خانه است. یک رفتار خوب باید قابل دیدن، قابل شمارش و چندبار تکرار شونده باشد. وقتی پژوهشگر میخواهد موضوعی مثل همکاری، قانونپذیری یا تلاش کردن را بررسی کند، ابتدا آن را به یک رفتار مشخص تبدیل میکند؛ مثلاً «هر بار که همکلاسی دفتر افتادهٔ دوستش را برمیدارد». دفعهٔ بعد که خواستی دربارهٔ عادتهای دوستانت پژوهشی انجام دهی، یادت باشد یک رفتار را دقیق انتخاب کن و آن را به زبان ساده بنویس.
رفتار مورد مشاهده، قلب هر پژوهش ساده در مدرسه یا خانه است. یک رفتار خوب باید قابل دیدن، قابل شمارش و چندبار تکرار شونده باشد. وقتی پژوهشگر میخواهد موضوعی مثل همکاری، قانونپذیری یا تلاش کردن را بررسی کند، ابتدا آن را به یک رفتار مشخص تبدیل میکند؛ مثلاً «هر بار که همکلاسی دفتر افتادهٔ دوستش را برمیدارد». دفعهٔ بعد که خواستی دربارهٔ عادتهای دوستانت پژوهشی انجام دهی، یادت باشد یک رفتار را دقیق انتخاب کن و آن را به زبان ساده بنویس.