رسانه چیست؟ ابزارهای آگاهسازی مردم
۱. آشنایی با رسانه و انواع آن
رسانه یعنی وسیله ارتباطی که اطلاعات را از یک جا به جای دیگر یا از یک نفر به افراد زیادی منتقل میکند. فرض کنید معلم شما در کلاس خبری را به همه دانشآموزان میگوید؛ در اینجا معلم نقش یک رسانه را دارد. اما وقتی صحبت از رسانههای همگانی میکنیم، منظور وسایلی مانند رادیو، تلویزیون، روزنامه، مجله و اینترنت است. این وسایل میتوانند یک خبر را همزمان به هزاران یا میلیونها نفر برسانند.
برای مثال، وقتی تیم ملی فوتبال بازی میکند، تلویزیون تصویر مسابقه را نشان میدهد و همه میتوانند آن را ببینند. یا صبح که از خواب بیدار میشوید، پدر یا مادرتان روزنامه را میخوانند تا از خبرهای دیروز آگاه شوند. به این ترتیب، رسانهها مثل پل ارتباطی میان رویدادها و ما عمل میکنند.
۲. انواع رسانهها و کاربرد هر کدام
رسانهها را میتوان به دستههای مختلفی تقسیم کرد. برخی از آنها را با چشم میخوانیم (مانند روزنامه)، برخی را با گوش میشنویم (مانند رادیو) و برخی را هم میبینیم و هم میشنویم (مانند تلویزیون). برای درک بهتر، جدول زیر را ببینید:
| نوع رسانه | مثال | چگونه اطلاعات میدهد؟ |
|---|---|---|
| رسانه نوشتاری | روزنامه، مجله، کتاب | از طریق نوشته و تصویر |
| رسانه شنیداری | رادیو، پادکست | از طریق صدا و گفتوگو |
| رسانه دیداری-شنیداری | تلویزیون، سینما | هم صدا و هم تصویر |
| رسانه دیجیتال | اینترنت، وبسایتها، شبکههای اجتماعی | متن، صدا، تصویر و فیلم با هم |
هر کدام از این رسانهها نقشی متفاوت دارند. مثلاً رادیو برای کسانی که مشغول رانندگی یا کارهای روزمره هستند بسیار مناسب است، چون فقط به گوش دادن نیاز دارد. روزنامه برای کسانی که دوست دارند با آرامش و دقت اخبار را بخوانند، خوب است. تلویزیون هم رویدادهای ورزشی و فیلمها را زنده نشان میدهد. اینترنت نیز تقریباً همه چیز را در اختیار ما میگذارد: از نقشه و آبوهوا گرفته تا آموزش ریاضی و داستانهای علمی.
۳. کاربرد عملی: رسانه در زندگی روزانه ما
فرض کنید صبح از خواب بیدار میشوید. مادرتان رادیو را روشن کرده تا از وضعیت هوا و ترافیک باخبر شود. پدرتان با تلفن همراه خبری را در یک وبسایت میخواند. بعد از مدرسه، شما پای تلویزیون مینشینید و برنامه علمی میبینید که دربارهٔ ستارهها و سیارهها صحبت میکند. در این چند ساعت، شما از چند رسانهٔ مختلف استفاده کردهاید. رسانهها به ما کمک میکنند:
- از رویدادهای مهم جهان مانند زمینلرزه، بازیهای المپیک یا اکتشافات فضایی آگاه شویم.
- درسهای خود را بهتر یاد بگیریم. برای مثال، میتوانیم فیلم آموزش ریاضی یا علوم را ببینیم.
- سرگرمی مناسب پیدا کنیم: کارتون، مسابقه، داستان و موسیقی.
- در تصمیمگیریهای خانوادگی مثل خرید یک کالا، از طریق خواندن نظرات دیگران در اینترنت کمک بگیریم.
۴. چالشهای مفهومی درباره رسانه
بله. هر چیزی که اطلاعات را از منبعی به فردی دیگر منتقل کند، رسانه محسوب میشود. کتاب درسی نیز دانش را از نویسنده به دانشآموز میرساند، بنابراین یک رسانهٔ نوشتاری است. تفاوت آن با روزنامه در این است که کتاب درسی معمولاً هر چند سال یک بار تغییر میکند، در حالی که روزنامه هر روز مطالب تازه دارد.
رسانهها توسط انسانها ساخته و اداره میشوند. گاهی اشتباه رخ میدهد یا بعضی افراد عمداً خبر نادرست پخش میکنند. به همین دلیل باید از چند رسانهٔ مختلف خبر را بررسی کنیم. مثلاً اگر تلویزیون گفت باران میآید، میتوانیم در اینترنت یا رادیو هم وضعیت هوا را چک کنیم. به این کار «سواد رسانهای» ۲ میگویند.
هر رسانهای اگر به اندازه و درست استفاده شود، مفید است. اما اگر ساعتها تلویزیون نگاه کنیم یا بیوقفه در اینترنت بگردیم، زمان درس خواندن، بازی و خواب کم میشود. همچنین ممکن است چشمها خسته شوند. بهترین کار این است که برای استفاده از هر رسانهای زمان مشخصی داشته باشیم؛ مثلاً روزی ۱ ساعت تلویزیون تماشا کنیم.
۵. پیام مهم برای دانشآموزان
رسانهها مانند ابزاری قدرتمند در دست ما هستند. اگر از آنها درست استفاده کنیم، آگاهتر، باهوشتر و آمادهتر برای زندگی میشویم. پیشنهاد میشود هر روز چند دقیقه از یک رسانهٔ مفید مانند روزنامهٔ کودک، مجلهٔ علمی یا برنامهٔ آموزشی تلویزیون استفاده کنید. همچنین میتوانید در کلاس دربارهٔ خبری که شنیدهاید با دوستانتان گفتوگو کنید. این کار به شما کمک میکند تا نکات بیشتری یاد بگیرید.
پاورقی
۱Medium (مِدیوم) و Media (مِدیا): واژههای انگلیسی به معنای وسیله و وسایل ارتباطی. در علوم ارتباطات، به هر چیزی که پیام را از فرستنده به گیرنده میرساند، رسانه میگویند.
۲ سواد رسانهای (Media Literacy): توانایی تحلیل، ارزیابی و استفادهٔ درست از پیامهای رسانهها. یعنی فرد میتواند تشخیص دهد کدام خبر درست و کدام نادرست است و از رسانه به نفع خود و جامعه استفاده کند.