انبار نفت جهان کجاست؟
خلیج فارس؛ گنجینهٔ زیر زمینی
آیا میدانید نفت مانند یک گنج سیاه در زیر زمین و زیر دریا پنهان شده است؟ خلیج فارس یک جای بسیار ویژه در نقشهٔ جهان است. زیر آب و خشکیهای اطراف آن، مقدار زیادی نفت و گاز طبیعی ذخیره شده است. به همین دلیل دانشمندان به خلیج فارس لقب «انبار نفت جهان» دادهاند. تصور کنید یک کیسهٔ بزرگ پر از دانههای برنج را. اگر آن را تکان دهید، دانهها نزدیک هم میشوند. میلیونها سال پیش، بقایای جانوران و گیاهان ریز دریایی در زیر لایههای گل و سنگ جمع شدند و به مرور زمان به نفت و گاز تبدیل گشتند. خلیج فارس دقیقاً جایی است که این فرآیند بیشتر از هر جای دیگر زمین اتفاق افتاده است.
برای اینکه بهتر متوجه شوید، یک مثال بزنیم: فرض کنید یک سطل بزرگ دارید و در آن ۱۰۰ عدد تیلهٔ رنگی میریزید. اگر از دوستانتان بخواهید هر کدام چند تیله بردارند، کسی که نزدیک سطل است تیلههای بیشتری میگیرد. کشورهایی که در کنار خلیج فارس قرار دارند، مانند ایران، عربستان سعودی، امارات متحدهٔ عربی، کویت، قطر، بحرین و عمان، دقیقاً کنار این سطل بزرگ نفت قرار گرفتهاند.
کشورهای صاحب انبار نفت و مقدار نفت خام
برای مقایسه مقدار نفت در کشورهای مختلف خلیج فارس، بهتر است از یک جدول استفاده کنیم. در این جدول، «نفت خام» (نفتی که تازه از زمین بیرون میآید) را اندازه میگیریم. واحد اندازهگیری «میلیارد بشکه» است. یک بشکه تقریباً برابر ۱۵۹ لیتر است، یعنی تقریباً ۲ تا ۳ وان حمام پر!
| کشور | مقدار نفت خام (میلیارد بشکه) | رتبه در جهان |
|---|---|---|
| عربستان سعودی | ۲۶۶ | ۲ |
| ایران | ۱۵۸ | ۳ |
| کویت | ۱۰۱ | ۶ |
| امارات متحدهٔ عربی | ۹۸ | ۷ |
همانطور که در جدول میبینید، فقط ۴ کشور همسایهٔ خلیج فارس بیش از ۶۰۰ میلیارد بشکه نفت در اختیار دارند. یعنی اگر هر روز ۱۰۰ میلیون بشکه نفت از جهان مصرف شود، این مقدار نفت برای بیش از ۱۶ سال کافی است!
مثال عینی: نفت چگونه از انبار به خانهٔ شما میرسد؟
تصور کنید یک بطری آب معدنی میخرید. آب ابتدا از چشمه بیرون میآید، سپس در کارخانه بطری میشود و بعد با کامیون به فروشگاه میرسد. داستان نفت هم شبیه این است، اما کمی پیچیدهتر. نفت خام از چاههای داخل زمین یا سکوهای دریایی در خلیج فارس بیرون کشیده میشود. سپس از طریق خطوط لوله (لولههای بسیار بزرگ زیرزمینی) یا کشتیهای غولپیکر به پالایشگاهها فرستاده میشود. در پالایشگاه، نفت خام را مانند یک کیک لایهلایه حرارت میدهند تا به محصولات مختلف تبدیل شود: بنزین برای ماشینها، نفت گاز برای کامیونها، سوخت هواپیما، و حتی مواد اولیه برای ساخت پلاستیک، رنگ و دارو. بنابراین هر بار که سوار ماشین میشوید یا یک خودکار پلاستیکی برمیدارید، در واقع از «انبار نفت خلیج فارس» استفاده کردهاید.
در مورد گاز طبیعی که در کنار نفت پیدا میشود نیز باید گفت که کشور ایران در منطقهٔ «پارس جنوبی» (که با کشور قطر مشترک است) بزرگترین میدان گازی جهان را دارد. این گاز از طریق لوله به خانهها میرود و برای پخت و پز یا گرم کردن بخاری در زمستان به کار میرود.
اگر مجموع نفت خلیج فارس را $ N $ بنامیم و نفت بقیهٔ جهان را $ R $، آنگاه داریم: $ N \gt 0.5 \times (N + R) $ یعنی نفت خلیج فارس بیش از نیمی از کل نفت شناخته شدهٔ جهان است.
چالشهای مفهومی: سه سؤال اساسی برای دانشآموزان
سؤال ۱: چرا نفت و گاز فقط در خلیج فارس جمع شده و نه در جای دیگر؟
پاسخ: میلیونها سال پیش، بیشتر خلیج فارس یک دریای کمعمق و گرم بود. جانداران ریز (پلانکتونها [۱]) پس از مرگ در کف دریا انباشته شدند. سپس لایههای ضخیم رسوب روی آنها را پوشاند. فشار و گرمای زیاد در طول زمان، این مواد را به نفت و گاز تبدیل کرد. ساختار زمینشناسی خلیج فارس مثل یک کاسهٔ بزرگ عمل کرد که نفت در آن جمع شد و نتوانست فرار کند. سایر مناطق جهان یا چنین شرایطی نداشتند یا نفت پس از تشکیل فرار کرده است.
سؤال ۲: آیا ممکن است روزی نفت خلیج فارس تمام شود؟
پاسخ: بله، نفت یک «منبع تجدیدناپذیر» [۲] است، یعنی مانند درخت که دوباره میروید، نفت پس از مصرف دوباره ساخته نمیشود (حداقل تا میلیونها سال دیگر). دانشمندان تخمین میزنند که با سرعت فعلی مصرف، نفت خلیج فارس حدود ۵۰ تا ۸۰ سال دیگر باقی بماند. به همین دلیل کشورها به دنبال انرژیهای خورشیدی، بادی و هستهای هستند تا وقتی نفت تمام شد، چراغ خانهها خاموش نشود.
سؤال ۳: چرا کشورهای دیگر با خلیج فارس جنگ نمیگیرند تا نفت را تصاحب کنند؟
پاسخ: قوانین بینالمللی میگوید هر کشوری روی نفت زیر خاک خودش مالکیت دارد. علاوه بر این، کشورهای خلیج فارس اتحادیهای به نام «اوپک» [۳] تشکیل دادهاند تا با هم هماهنگ باشند. حمله به یک کشور عضو اوپک میتواند باعث افزایش شدید قیمت نفت در کل جهان و بحران اقتصادی شود. همچنین نیروهای نظامی قدرتمندی از جمله ایالات متحده در منطقه حضور دارند تا امنیت کشتیهای نفتی را حفظ کنند.
پاورقیها
1پلانکتونها: موجودات ریز و ذرهبینی که در آب دریا شناورند. بسیاری از آنها را فقط با میکروسکوپ میتوان دید. معادل انگلیسی: Plankton.
2منبع تجدیدناپذیر: منبعی که پس از مصرف، در طول عمر انسان دوباره تشکیل نمیشود. معادل انگلیسی: Non-renewable resource.
3اوپک: سازمان کشورهای صادرکننده نفت. این سازمان شامل کشورهایی مانند عربستان، ایران، عراق، کویت، امارات و... است که میزان تولید نفت خود را هماهنگ میکنند. معادل انگلیسی: OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries).
