کلیات سعدی: بوستان، گلستان و دیوان اشعار
بوستان: باغ شعرهای پندآموز
بوستان را سعدی در سال 1257 میلادی سروده است. این کتاب همه به صورت شعر (نظم) است. بوستان یعنی «باغ». همانطور که در یک باغ، گلهای رنگارنگ میروید، در بوستان هم داستانهای قشنگ و پندهای خوب وجود دارد. بوستان ده باب (بخش) دارد، مثل باب عدل، باب احسان، باب عشق و بیخودی، باب تواضع و ...
مثال ملموس برای دانشآموز دبستان: فرض کنید شما یک مداد نو دارید و دوستتان مدادش شکسته است. اگر مدادتان را به او قرض بدهید، سعدی در بوستان به شما میگوید: «این کار نیک است چون «بنیآدم اعضای یکدیگرند» یعنی همهٔ آدمها مثل اعضای یک بدن هستند. اگر یکی از آنها درد داشته باشد، بقیه بیقرار میشوند.»
در بوستان، سعدی داستان پادشاهان، فقیران، دانشمندان و حتی حیوانات را تعریف میکند تا بچهها مهربانی، راستی و بخشندگی را یاد بگیرند.
گلستان: گلهای نوشتاری با پندهای شیرین
کتاب دیگر سعدی، گلستان است. این کتاب به نثر (نوشتهٔ معمولی) نوشته شده، ولی در میان نثر، گاهی شعرهای کوتاه هم هست. گلستان هشت باب دارد، از جمله «در سیرت پادشاهان»، «در اخلاق درویشان»، «در فضیلت قناعت» و ...
سعدی در گلستان از اتفاقاتی که خودش دیده یا شنیده حرف میزند. زبان گلستان ساده و روان است، طوری که دانشآموزان دبستان هم میتوانند با کمک بزرگترها آن را بخوانند. مثال: سعدی میگوید «دو موش و یک گربه» دعوای عجیبی داشتند. در پایان، موشِ دانا گفت: «با گربه نباید جنگید، باید از او دور ماند.» این یعنی گاهی بهترین کار، دوری از خطر است.
| کتاب | شکل نوشتار | تعداد بابها (بخشها) | موضوع اصلی |
|---|---|---|---|
| بوستان | همهٔ شعر (نظم) | 10 باب | پند و اخلاق در قالب داستان |
| گلستان | بیشتر نثر (با شعرهای کوتاه) | 8 باب | حکایتهای واقعی و اخلاق کاربردی |
دیوان اشعار: غزلهای عاشقانه و عارفانه
سعدی غیر از بوستان و گلستان، شعرهای زیادی هم دارد که آنها را در کتابی به نام «دیوان اشعار» جمع کردهاند. این شعرها بیشتر از نوع غزل هستند. غزل شعری است که معمولاً دربارهٔ دوستی، عشق، طبیعت یا خدا صحبت میکند. مشهورترین شعر سعدی «بنیآدم اعضای یکدیگرند» است که در دیوان او هم دیده میشود.
مثال برای بچهها: اگر یک روز بارانی، شما زیر سقف خشک خانه هستید و گربهٔ خیابانی خیس میشود، سعدی در غزل خود میگوید: «غم خویشتن خور، غم جهان کسی نخورد» یعنی اول باید به فکر خود و کسانی باشی که به تو نیاز دارند، بعد به بقیه کمک کن.
وزن (آهنگ) شعرهای سعدی بسیار دلنشین است و خواندن آنها را برای بچهها آسان میکند. حتی میتوانید بعضی از غزلهای سعدی را مثل یک آهنگ آرام زمزمه کنید.
کاربرد عملی: چطور از سعدی در زندگی روزمره استفاده کنیم؟
فرض کنید سر کلاس درس، دوستتان به اشتباه کتاب شما را برداشته و شما عصبانی میشوید. سعدی در گلستان میگوید: «عاقلان نادانها را تحمل میکنند.» میتوانید به آرامی به دوستتان بگویید: «کتاب من مال تو نیست، لطفاً برگردان.» این یعنی با حوصله و مهربانی مشکل را حل کنید. یا وقتی که میخواهید به کسی کمک کنید، شعر بوستان را به یاد آورید که میگوید: «توانا بود هر که دانا بود» یعنی کسی که دانش دارد، واقعاً تواناست. پس درس خواندن باعث میشود بتوانیم به دیگران کمک کنیم.
همچنین میتوانید از دیوان اشعار سعدی یک بیت زیبا را حفظ کنید و در دفتر انشا بنویسید. معلم شما خیلی خوشحال میشود که با شعر کهن فارسی آشنا هستید.
چالشهای مفهومی برای دانشآموزان
پاسخ: سعدی میخواسته هم برای کسانی که شعر دوست دارند، بوستان را بنویسد (چون شعر قافیه و وزن دارد و به خاطر سپردن پندها را آسان میکند) و هم برای کسانی که نثر روان را ترجیح میدهند، گلستان را بنویسد. به این ترتیب همه میتوانند از نوشتههای او لذت ببرند.
پاسخ: سعدی بیشتر داستانهای اخلاقی نوشته که برای همه سنین مفید است. بسیاری از داستانهای گلستان آنقدر ساده و شیرین هستند که دانشآموزان کلاس سوم به بالا میتوانند با توضیح معلم یا پدر و مادر از آنها لذت ببرند. فقط بعضی از غزلهای دیوان کمی سختتر است که برای سالهای بالاتر مناسبت دارد.
پاسخ: یعنی همهٔ آدمها مانند اعضای یک بدن هستند. اگر یکی از اعضای بدن (مثلاً چشم) درد کند، تمام بدن بیقرار میشود. پس اگر یک انسان در هر جای دنیا ناراحت باشد، ما هم باید ناراحت باشیم و به او کمک کنیم. این پیام بسیار مهم سعدی دربارهٔ همدلی و یاری رساندن به دیگران است.
پاورقی
۱. نظم: به نوشتهٔ وزندار و قافیهدار که شعر نامیده میشود، «نظم» میگویند. معادل انگلیسی آن Poetry است.
۲. نثر: به نوشتهٔ معمولی که قافیه و وزن ندارد، «نثر» میگویند. معادل انگلیسی Prose.
۳. غزل: نوعی شعر با وزن و قافیه که معمولاً دربارهٔ عشق، طبیعت یا مفاهیم اخلاقی است. معادل انگلیسی Ghazal.
۴. باب: به بخش بزرگ یک کتاب گفته میشود. هر باب خود شامل چندین داستان یا حکایت است. معادل انگلیسی Chapter.
۵. کلیات سعدی: به مجموعهای گفته میشود که بوستان، گلستان و دیوان اشعار سعدی را در یک جلد گردآوری کرده است. معادل انگلیسی Collected Works of Saadi.