پرسشنامه: مجموعه‌ای از سؤال‌های از پیش تعیین‌شده که توسط پاسخگوها تکمیل می‌شود.

راهنمای گام‌به‌گام برای ساخت یک پرسشنامهٔ علمی و کاربردی همراه با مثال‌های عینی از علوم مختلف

پرسشنامه مجموعه‌ای از سؤال‌های از پیش تعیین‌شده است که پاسخگویان آن را تکمیل می‌کنند. این ابزار قدرتمند، پل ارتباطی بین پژوهشگران و جامعهٔ هدف است و در علوم اجتماعی، بازاریابی، سلامت و حتی فیزیک برای سنجش نگرش‌ها، رفتارها و ویژگی‌ها کاربرد دارد. آشنایی با انواع سؤال‌ها، مقیاس‌های اندازه‌گیری¹ و اصول طراحی، کلید دستیابی به داده‌های معتبر و قابل اعتماد است.

پرسشنامه‌ها بر اساس هدف پژوهش و ماهیت داده‌ها به دو دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند: پرسشنامهٔ باز و پرسشنامهٔ بسته. در پرسشنامهٔ باز، پاسخ‌دهنده آزاد است هر طور که می‌خواهد به سؤال جواب دهد (مثلاً «نظر شما دربارهٔ خدمات مدرسه چیست؟»). این نوع برای پژوهش‌های اکتشافی بسیار مفید است، اما تحلیل آن دشوارتر و زمان‌برتر است. در مقابل، پرسشنامهٔ بسته گزینه‌های از پیش تعیین شده‌ای دارد (مانند سؤال‌های چند گزینه‌ای) و تحلیل آن آسان‌تر است. رایج‌ترین انواع سؤال در پرسشنامه‌های بسته عبارتند از:

• چند گزینه‌ای (تک انتخابی): پاسخ‌دهنده فقط یکی از گزینه‌ها را انتخاب می‌کند. مثال: جنسیت شما چیست؟ مرد یا زن.
• چند گزینه‌ای (چند انتخابی): پاسخ‌دهنده می‌تواند بیش از یک گزینه را انتخاب کند. مثال: کدام یک از رسانه‌های زیر را برای اطلاع‌یابی استفاده می‌کنید؟ (می‌توانید چند گزینه را انتخاب کنید).
• لیکرت (Likert)²: برای سنجش میزان موافقت یا نگرش استفاده می‌شود. مثال: "کیفیت تدریس ریاضی در مدرسه خوب است." کاملاً مخالفم، مخالفم، نظری ندارم، موافقم، کاملاً موافقم.
• تفاضلی معنایی: از پاسخ‌دهنده خواسته می‌شود تا نظر خود را بین دو صفت متضاد مشخص کند. مثال: وب‌سایت مدرسه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ نوین در مقابل کهنه.

هر سؤالی که طراحی می‌کنید، در یکی از چهار سطح مقیاس اندازه‌گیری قرار می‌گیرد که تعیین می‌کند با داده‌های جمع‌آوری شده چه تحلیل‌های آماری می‌توان انجام داد:

• اسمی (Nominal): ساده‌ترین سطح، صرفاً برای نام‌گذاری و دسته‌بندی. مانند جنسیت، رشتهٔ تحصیلی، شهر محل سکونت. محاسبهٔ میانگین برای آن معنا ندارد.
• ترتیبی (Ordinal): داده‌ها دارای ترتیب و رتبه هستند، اما فاصلهٔ بین رتبه‌ها مشخص نیست. مثال: رتبهٔ دانش‌آموز در کلاس (1، 2، 3) یا سطح تحصیلات. مقیاس لیکرت نیز ترتیبی است.
• فاصله‌ای (Interval): علاوه بر ترتیب، فاصلهٔ بین مقادیر نیز معنی‌دار و یکسان است، اما نقطهٔ صفر مطلق ندارد. مثال: دمای هوا برحسب سلسیوس. می‌توان میانگین گرفت.
• نسبی (Ratio): کاملترین سطح. دارای تمام ویژگی‌های فاصله‌ای به‌علاوهٔ صفر مطلق. مثال: سن، درآمد، تعداد دفعات مراجعه به کتابخانه.

نوع سؤال	مقیاس اندازه‌گیری	مثال علمی (فیزیک)	نوع تحلیل مجاز
چند گزینه‌ای (انتخاب رنگ)	اسمی	نور لیزر چه رنگی است؟	محاسبه فراوانی، درصد
لیکرت (نظرخواهی)	ترتیبی	آیا با مدل ذره‌ای نور موافقید؟	میانه، نما
باز (عدد)	نسبی	طول موج نور لیزر برحسب نانومتر چقدر است؟	میانگین، انحراف معیار
باز (تاریخ)	فاصله‌ای	تاریخ انجام آزمایش چه روزی بود؟	محاسبه فاصلهٔ زمانی

فرض کنید می‌خواهیم تأثیر استفاده از شبیه‌سازهای رایانه‌ای را بر یادگیری مفاهیم فیزیک (مثلاً قانون دوم نیوتن) در بین دانش‌آموزان پایهٔ دهم بررسی کنیم. یک پرسشنامهٔ خوب باید شامل بخش‌های زیر باشد:

• بخش اول: اطلاعات جمعیت‌شناختی (سؤال‌های اسمی و نسبی): جنسیت، معدل ترم گذشته (به‌صورت باز عددی)، سابقهٔ کار با شبیه‌ساز (بلی/خیر).
• بخش دوم: سنجش نگرش (سؤال‌های لیکرت): "استفاده از شبیه‌ساز درک من از مفهوم نیرو و شتاب را افزایش داد." (کاملاً مخالفم تا کاملاً موافقم).
• بخش سوم: سنجش دانش (آزمون) (چند گزینه‌ای): سؤال مفهومی: اگر نیروی خالص وارد بر یک جسم صفر شود، جسم ... (با گزینه‌های علمی).
• بخش چهارم: سؤال باز: "به نظر شما مهمترین مزیت استفاده از شبیه‌ساز در کلاس فیزیک چیست؟"

پس از جمع‌آوری پرسشنامه‌ها، می‌توان با استفاده از نرم‌افزارهایی مانند SPSS یا Excel، داده‌ها را تحلیل کرد. برای نمونه، می‌توان میانگین نمرهٔ نگرش دانش‌آموزانی که از شبیه‌ساز استفاده کرده‌اند را با آنهایی که استفاده نکرده‌اند، مقایسه کرد.

نکته آماری مهم: برای سنجش پایایی³ (قابلیت اعتماد) پرسشنامه، به‌خصوص برای سؤال‌های لیکرت، از ضریب آلفای کرونباخ⁴ استفاده می‌شود. این ضریب مقداری بین 0 و 1 است. فرمول ساده‌شدهٔ آن به صورت زیر است. هرچه این مقدار به 1 نزدیک‌تر باشد، همبستگی درونی سؤال‌ها بیشتر و پرسشنامه پایاتر است. $ \alpha = \frac{k}{k-1} \left(1 - \frac{\sum_{i=1}^{k} \sigma_{i}^{2}}{\sigma_{total}^{2}}\right) $ که در آن $k$ تعداد سؤال‌ها، $\sigma_{i}^{2}$ واریانس سؤال $i$ام و $\sigma_{total}^{2}$ واریانس نمره‌های کل است.

جمع‌بندی: پرسشنامه یک ابزار حیاتی در پژوهش است که با طراحی دقیق و علمی می‌تواند داده‌های ارزشمندی را در اختیار ما بگذارد. شناخت انواع سؤال‌ها (باز و بسته)، مقیاس‌های اندازه‌گیری (اسمی، ترتیبی، فاصله‌ای، نسبی)، و توجه به مفاهیمی چون پایایی (با ضریب آلفای کرونباخ) و اعتبار، کیفیت تحقیق را به‌شدت افزایش می‌دهد. از پرسشنامه در علوم مختلف از فیزیک و پزشکی گرفته تا جامعه‌شناسی و بازاریابی برای تبدیل نظرات و رفتارها به داده‌های قابل تحلیل استفاده می‌شود.

¹ مقیاس‌های اندازه‌گیری (Scales of Measurement): قوانینی برای نسبت‌دادن اعداد به ویژگی‌های اشیا یا رویدادها بر اساس قواعد مشخص. استیونز این مقیاس‌ها را به چهار نوع اسمی، ترتیبی، فاصله‌ای و نسبی تقسیم کرد.
² لیکرت (Likert Scale): نوعی مقیاس ترتیبی که برای سنجش نگرش و عقاید طراحی شده و از پاسخ‌دهنده می‌خواهد میزان موافقت یا مخالفت خود را با یک عبارت اعلام کند. نام آن از روان‌شناس آمریکایی، رنسیس لیکرت، گرفته شده است.
³ پایایی (Reliability): میزان ثبات و قابلیت اعتماد یک ابزار اندازه‌گیری. به این معنا که اگر در شرایط مشابه، اندازه‌گیری تکرار شود، نتایج مشابهی حاصل گردد.
⁴ آلفای کرونباخ (Cronbach's Alpha): ضریبی برای سنجش همسانی درونی یا پایایی یک پرسشنامه که توسط لی کرونباخ در سال 1951 معرفی شد. این ضریب نشان می‌دهد که سؤال‌های یک پرسشنامه تا چه اندازه یک سازهٔ واحد را اندازه‌گیری می‌کنند.