ظرف پتری¹: کوچک‌ترین کارخانه‌ی جهان در کف دست شما

آشنایی با ظرف پتری

تاریخچه‌ای مختصر: از ایده تا واقعیت

ایده‌ی اصلی استفاده از ظروف کم‌عمق برای کشت باکتری‌ها توسط یولیوس ریچارد پتری³، یک میکروب‌شناس آلمانی، در سال ۱۸۸۷ میلادی مطرح شد. پیش از او، دانشمندان از صفحات شیشه‌ای صاف استفاده می‌کردند که هم کار با آن‌ها سخت بود و هم خطر آلودگی زیاد داشت. پتری با پیشنهاد استفاده از یک ظرف کم‌عمق با درپوش، دو مشکل بزرگ را حل کرد: اول اینکه از آلودگی نمونه جلوگیری می‌کرد و دوم، امکان انباشته کردن چندین ظرف روی هم را فراهم می‌آورد. به‌خاطر همین نوآوری ساده اما مؤثر، نام او بر روی این وسیله ماندگار شد.

اجزا و انواع ظرف پتری

یک ظرف پتری استاندارد از دو بخش اصلی تشکیل شده است:

• کفه (پایین ظرف): قسمت کم‌عمقی است که محیط کشت⁵ در آن ریخته می‌شود.
• درپوش (بالای ظرف): روی کفه قرار می‌گیرد تا از ورود آلودگی‌های ناخواسته از هوا جلوگیری کند. درپوش معمولاً کمی بزرگ‌تر است تا به راحتی برداشته شود.

این ظروف بر اساس جنس و کاربرد به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند.

زمینه‌ی رشد: محیط کشت چیست؟

میکروب‌ها هم مثل ما برای رشد به غذا، آب و مواد معدنی نیاز دارند. محیط کشت ماده‌ای است که این نیازها را فراهم می‌کند. این محیط معمولاً به شکل ژل (مثل آگار⁸) یا مایع است. آگار از جلبک دریایی به‌دست می‌آید و وقتی با مواد مغذی مخلوط و گرم شود، ذوب می‌شود و پس از سرد شدن به حالت جامد نرمی درمی‌آید. این حالت جامد ایده‌آل است چون باکتری‌ها در جای خود ثابت می‌مانند و می‌توان کلونی‌های مجزا از آن‌ها را مشاهده کرد.

فرمول ساده‌ای برای یک محیط کشت مغذی رایج به نام محیط کشت نوترینت آگار⁹ وجود دارد:

کشف دنیای نامرئی: یک آزمایش ساده در خانه

بیایید با یک مثال ملموس، کاربرد ظرف پتری را درک کنیم. آیا تا به حال به این فکر کرده‌اید که دست‌های ما قبل و بعد از شستن، چه تفاوتی در میزان میکروب دارد؟ یا سطح یک میوه مثل توت فرنگی چقدر میکروب دارد؟

گام‌به‌گام برای مشاهده‌ی میکروب‌های دست (با رعایت احتیاط و عدم باز کردن درپوش پس از کشت):

1. تهیه محیط: یک ظرف پتری حاوی محیط کشت آگار آماده کنید (در آزمایشگاه مدرسه یا با کیت‌های ساده).
2. برچسب‌زنی: زیر ظرف را با تاریخ و عنوان نمونه (مثلاً "دست قبل از شستشو") علامت‌ بزنید.
3. آزمایش: درپوش را به آرامی کنار بزنید و نوک انگشت خود را به آرامی روی سطح ژل آگار فشار دهید (بدون پاره کردن آن). بلافاصله درپوش را بگذارید.
4. کشت دوم: دست خود را با آب و صابون بشویید و روی یک ظرف پتری جداگانه با برچسب "دست بعد از شستشو"، همین کار را تکرار کنید.
5. انکوباسیون¹⁰: ظروف را به مدت ۲۴-۴۸ ساعت در یک جای گرم (مثل کنار رادیاتور، با دمای حدود ۳۷ درجه سانتی‌گراد) وارونه قرار دهید. (وارونه گذاشتن از چکیدن قطرات آب حاصل از تعریق روی کلونی‌ها جلوگیری می‌کند).
6. مشاهده: پس از این مدت، بدون باز کردن درپوش، ظرف را در مقابل نور نگاه کنید. نقاط رنگی، سفید یا مخملی شکل، همان کلونی‌های میکروارگانیسم‌های رشد یافته هستند. تفاوت تعداد و شکل کلونی‌ها در دو ظرف، اثر شستن دست را به وضوح نشان می‌دهد!

کاربردهای ظرف پتری در صنعت و زندگی

کاربرد این ظرف کوچک بسیار فراتر از آزمایشگاه مدرسه است. در این جدول می‌توانید برخی از مهم‌ترین کاربردهای آن را ببینید:

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

1. ظرف پتری (Petri Dish): ظرفی استوانه‌ای شکل با عمق کم و درپوش که معمولاً از شیشه یا پلاستیک شفاف ساخته می‌شود.
2. کشت میکروارگانیسم‌ها (Microorganism Culture): فرآیند رشد دادن میکروب‌ها در محیط آزمایشگاهی تحت شرایط کنترل‌شده.
3. یولیوس ریچارد پتری (Julius Richard Petri): (۱۸۵۲-۱۹۲۱) باکتری‌شناس آلمانی که ظرف کشت باکتری را اختراع کرد.
4. رابرت کخ (Robert Koch): (۱۸۴۳-۱۹۱۰) پزشک و میکروب‌شناس آلمانی، از بنیان‌گذاران میکروب‌شناسی پزشکی.
5. محیط کشت (Culture Medium): مخلوطی از مواد مغذی که برای رشد میکروارگانیسم‌ها یا سلول‌ها استفاده می‌شود.
6. اتوکلاو (Autoclave): دستگاهی که با استفاده از بخار تحت فشار و دمای بالا (مثلاً 121^\circ C) وسایل و محیط‌ها را استریل می‌کند.
7. کلونی (Colony): توده‌ی قابل مشاهده‌ای از میکروارگانیسم‌ها که از تقسیم یک سلول اولیه بر روی محیط جامد به‌وجود آمده است.
8. آگار (Agar): ماده‌ای ژل‌مانند که از جلبک‌های قرمز استخراج شده و به عنوان بستر جامد کننده در محیط کشت استفاده می‌شود.
9. محیط کشت نوترینت آگار (Nutrient Agar): یک محیط کشت عمومی و مغذی برای رشد طیف وسیعی از باکتری‌ها.
10. انکوباسیون (Incubation): قرار دادن نمونه کشت داده شده در شرایط مناسب (دما، رطوبت، گاز) برای مدتی مشخص به منظور رشد میکروب‌ها.