گویچه سفید: ارتش نامرئی مدافع سلامتی
انواع مختلف سربازان: دستهبندی گویچههای سفید
همه گویچههای سفید شبیه به هم نیستند. آنها مانند نیروهای ویژه یک ارتش، تخصصهای مختلفی دارند. این یاختهها بر اساس وجود یا عدم وجود دانه3های ریز در سیتوپلاسم4 خود به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: گرانولوسیت5 (دارای دانه) و آگرانولوسیت6 (بدون دانه).
| نام گویچه سفید | نوع (دسته) | درصد تقریبی در خون | وظیفه اصلی (تشبیه نظامی) |
|---|---|---|---|
| نوتروفیل7 | گرانولوسیت | 40% تا 75% | خط مقدم دفاع؛ بیگانهخوار. مانند سربازان پیادهنظام. |
| ائوزینوفیل8 | گرانولوسیت | 1% تا 6% | مبارزه با انگلها و نقش در آلرژی. مانند متخصصان مبارزه با کرمها و حساسیت. |
| بازوفیل9 | گرانولوسیت | 0.5% تا 1% | آزادسازی هیستامین10 در واکنشهای آلرژیک. مانند آژیر خطر و آغازگر التهاب. |
| لنفوسیت11 | آگرانولوسیت | 20% تا 40% | حافظه ایمنی، تولید پادتن12، نابودی مستقیم سلولهای آلوده. مانند ستاد فرماندهی، کارخانه ساز سلاح و نیروهای ویژه. |
| مونوسیت13 | آگرانولوسیت | 2% تا 8% | تبدیل به ماکروفاژ14 در بافتها؛ بیگانهخواری قوی. مانند خردکنندههای حرفهای زباله و مهاجمان. |
تولید، شمارش و زندگی گویچههای سفید
گویچههای سفید عمدتاً در مغز استخوان15 تولید میشوند. تعداد آنها در خون کمتر از گلبولهای قرمز است. در یک فرد سالم، در هر میکرولیتر خون حدود 4,000 تا 11,000 گویچه سفید وجود دارد. طول عمر آنها متفاوت است: برخی نوتروفیلها فقط چند ساعت تا چند روز زنده میمانند، در حالی که برخی لنفوسیتها میتوانند سالها یا حتی دههها در بدن باقی بمانند و حافظه ایمنی ایجاد کنند.
تعداد گویچههای سفید یک شاخص مهم سلامتی است. افزایش غیرعادی آنها (لکوسیتوز16) میتواند نشانه عفونت، التهاب یا حتی لوسمی17 (سرطان خون) باشد. کاهش غیرعادی آنها (لکوپنی18) نیز بدن را در برابر عفونتها بسیار آسیبپذیر میکند.
سلاحها و تاکتیکهای نبرد ایمنی
هر نوع گویچه سفید با روش خاصی با عوامل مهاجم میجنگد. دو مکانیسم اصلی دفاع عبارتند از:
۱. ایمنی ذاتی20 (غیراختصاصی): پاسخ سریع و کلی به هر مهاجمی. سربازان این خط دفاعی، نوتروفیلها، مونوسیتها/ماکروفاژها و ائوزینوفیلها هستند. سلاح اصلی آنها فاگوسیتوز21 است. در این فرآیند، گویچه سفید به عامل بیماریزا میچسبد، آن را میبلعد و با آنزیمهای درون خود نابود میکند. مانند نگهبانی که هر غریبهای را دستگیر میکند.
مثال: وقتی دست شما یک بریدگی سطحی دارد، باکتریها وارد زخم میشوند. ماکروفاژهای ساکن بافت بلافاصله به محل هجوم میبرند و شروع به بلعیدن باکتریها میکنند. همزمان، مواد شیمیایی آزاد میکنند که رگهای خونی مجاور را گشاد کرده و باعث قرمزی و گرمی محل میشود. این مواد، نوتروفیلهای بیشتری را از خون به محل زخم فرامیخوانند تا به نبرد بپیوندند.
۲. ایمنی اکتسابی22 (اختصاصی): پاسخ کندتر اما بسیار دقیق و دارای حافظه. این وظیفه بر عهده لنفوسیتها (B و T) است. لنفوسیتهای B مانند کارخانههای تولید سلاح، مولکولهای پروتئینی خاصی به نام پادتن یا آنتیبادی23 میسازند. این پادتنها به سطح مهاجم (مثلاً یک ویروس خاص) میچسبند و آن را برای نابودی توسط سلولهای دیگر علامتگذاری میکنند یا مستقیماً فعالیت آن را خنثی میکنند.
آلرژی: زمانی که سیستم دفاعی اشتباه میکند
گاهی سیستم ایمنی به اشتباه به یک ماده بیضرر (مانند گرده گل، گردوغبار یا یک غذای خاص) به عنوان یک تهدید جدی حمله میکند. این واکنش بیش از حد، آلرژی نام دارد. در این صحنه، نقش برخی گویچههای سفید برجسته میشود.
در یک فرد مبتلا به تب یونجه، استنشاق گرده گیاهان باعث میشود لنفوسیتهای B پادتنهایی از نوع IgE24 تولید کنند. این پادتنها روی سطح بازوفیلها و ماستسلها25 (نوعی سلول بافتی شبیه بازوفیل) مینشینند. در مواجهه بعدی با همان گرده، این سلولها مواد شیمیایی قوی مانند هیستامین آزاد میکنند. هیستامین باعث علائم آشنای آلرژی میشود: عطسه، آبریزش بینی، خارش چشم و گاهی تنگی نفس. ائوزینوفیلها نیز در واکنشهای آلرژیک شدید و آسم فعال میشوند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: بله، کاملاً یکسان هستند. گلبول سفید خون (WBC) و گویچه سفید و لکوسیت همه معادلهای فارسی و علمی برای یک نوع یاخته خونی هستند.
پاسخ: خیر، همیشه نه. افزایش گلبول سفید (لکوسیتوز) اغلب نشانه مبارزه بدن با یک عفونت (باکتریایی) است. اما میتواند در شرایط غیرعفونی مانند استرس شدید، ورزش سنگین، بارداری، التهاب (مثلاً در آرتریت) و همچنین در بیماریهای خونی مانند لوسمی (سرطان خون) نیز رخ دهد. تفسیر آزمایش خون همیشه باید توسط پزشک انجام شود.
پاسخ: در لوسمی، مغز استخوان مقدار زیادی گویچه سفید سرطانی و نابالغ تولید میکند که عملکرد طبیعی ندارند. آنها مانند سربازان ناشی و بیکفایتی هستند که اسلحه بلد نیستند و فقط جا را اشغال کردهاند. از طرفی، تولید دیگر یاختههای خونی طبیعی (مثل نوتروفیلهای سالم) کاهش مییابد. در نتیجه، با وجود شماره بالا در آزمایش، سیستم ایمنی واقعاً ضعیف است.
پاورقی
1 یاخته (Cell): کوچکترین واحد زنده و سازنده بدن موجودات زنده.
2 لکوسیت (Leukocyte): نام علمی گلبول سفید خون.
3 دانه (Granules): ذرات کوچک موجود در سیتوپلاسم برخی سلولها.
4 سیتوپلاسم (Cytoplasm): بخش ژلهای درون سلول که اندامکها در آن شناورند.
5 گرانولوسیت (Granulocyte): گلبول سفید دارای دانههای قابل مشاهده.
6 آگرانولوسیت (Agranulocyte): گلبول سفید فاقد دانههای قابل مشاهده.
7 نوتروفیل (Neutrophil).
8 ائوزینوفیل (Eosinophil).
9 بازوفیل (Basophil).
10 هیستامین (Histamine): مادهای شیمیایی که در واکنشهای آلرژیک و التهاب آزاد میشود.
11 لنفوسیت (Lymphocyte).
12 پادتن یا آنتیبادی (Antibody): پروتئینی اختصاصی که توسط لنفوسیتهای B تولید میشود.
13 مونوسیت (Monocyte).
14 ماکروفاژ (Macrophage): مونوسیتی که از رگ خون خارج شده و در بافتها مستقر شده و قدرتمندتر شده است.
15 مغز استخوان (Bone Marrow).
16 لکوسیتوز (Leukocytosis): افزایش تعداد گلبولهای سفید خون.
17 لوسمی (Leukemia): نوعی سرطان که با تولید کنترلنشده گلبولهای سفید نابالغ مشخص میشود.
18 لکوپنی (Leukopenia): کاهش تعداد گلبولهای سفید خون.
19 CBC (Complete Blood Count): آزمایش شمارش کامل سلولهای خون.
20 ایمنی ذاتی (Innate Immunity).
21 فاگوسیتوز (Phagocytosis): فرآیند بلعیدن و هضم ذرات خارجی توسط سلول.
22 ایمنی اکتسابی (Adaptive Immunity).
23 آنتیبادی (Antibody).
24 IgE (Immunoglobulin E): یک نوع پادتن که در واکنشهای آلرژیک نقش اصلی دارد.
25 ماستسل (Mast Cell).
