یاختههای دفاعی: سربازان نامرئی بدن
دستگاه ایمنی: دیوار دفاعی هوشمند بدن
بدن شما مانند یک قلعهی ارزشمند است که دشمنان زیادی، از جمله باکتریها، ویروسها و قارچها، قصد حمله به آن را دارند. «دستگاه ایمنی» سیستم دفاعی این قلعه است. این سیستم نه یک عضو خاص، بلکه شبکهای پیچیده از اندامها (مانند مغز استخوان7، تیموس8، غدد لنفاوی9)، پروتئینها و مهمتر از همه، یاختههای دفاعی است. این یاختهها دائماً در حال گشتزنی در جریان خون و سیستم لنفاوی هستند تا هر مهاجم خارجی را شناسایی و بیخطر کنند.
یک مثال ساده: وقتی دست شما یک بریدگی کوچک برمیدارد، باکتریهای روی پوست بلافاصله وارد زخم میشوند. در عرض چند دقیقه، یاختههای دفاعی نزدیک به محل حادثه بسیج میشوند. برخی مانند سربازان خط مقدم مستقیم به باکتری حمله میکنند و آن را میبلعند. برخی دیگر مانند کلاهبرداران حرفهای، باکتری را علامتگذاری میکنند تا سایر نیروها راحتتر آن را پیدا کنند. نتیجه این نبرد، گاهی به صورت قرمزی، گرمی و تورم (آلودگی10) دور زخم دیده میشود که در واقع نشانهی درگیری نیروهای دفاعی بدن است.
| نام یاخته | نقش اصلی | تشبیه | درصد تقریبی در خون |
|---|---|---|---|
| نوتروفیل11 | سرباز سریعالتفاعل؛ باکتریها و قارچها را فاگوسیتوز12 میکند. | مامور آتشنشانی که اولین نفر در محل حادثه حاضر میشود. | 50-70% |
| لنفوسیت (B و T) | یاختههای هوشمند؛ پاسخ هدفمند و اختصاصی میدهند. پادتن13 میسازند یا مستقیماً یاختههای آلوده را از بین میبرند. | ماموران اطلاعات و تکتیراندازان ویژه. | 20-40% |
| مونوسیت/ماکروفاژ14 | بیگانهخوارهای قدرتمند؛ عوامل بیماریزا را میبلعند و قطعات آنها را به لنفوسیتها نشان میدهند. | گوشتخوار بزرگ و آشپز اطلاعرسان. | 2-8% |
| ائوزینوفیل15 | مبارزه با انگلهای بزرگ و دخالت در واکنشهای آلرژیک. | متخصص مبارزه با کرمها و عامل هشدار آلرژی. | 1-4% |
| بازوفیل16 | آزاد کردن موادی مانند هیستامین17 در شروع واکنش التهابی و آلرژیک. | افسر علامتدهی با دود و آتش. | 0.5-1% |
نحوه شناسایی دشمن: سیستم تشخیص دو مرحلهای
یاختههای دفاعی چگونه «خودی» را از «غیرخودی» تشخیص میدهند؟ کلید این کار، مولکولهای خاصی به نام پادگن18 است که روی سطح همه یاختهها وجود دارد. پادگنهای یاختههای بدن شما برای دستگاه ایمنی، مانند کارت شناسایی است. مهاجمان خارجی (میکروبها) هم پادگنهای مخصوص به خود را دارند که برای دستگاه ایمنی ناشناس و خطرناک به نظر میرسد.
دستگاه ایمنی دو خط دفاعی اصلی دارد:
۱. ایمنی ذاتی19: این دفاع سریع و عمومی است. مانند دیوارهای قلعه و نگهبانانی که هر غریبهای را متوقف میکنند. نوتروفیلها، ماکروفاژها و پادگنهای مکمل بخشی از این سیستم هستند. آنها به طور کلی هر چیزی را که «خودی» نباشد، مورد حمله قرار میدهند.
۲. ایمنی اکتسابی (اختصاصی)20: این دفاع کندتر اما بسیار دقیق و قدرتمند است. مانند نیروهای ویژه که برای یک دشمن خاص آموزش دیدهاند. لنفوسیتها (B و T) بازیگران اصلی این صحنه هستند. آنها پادگن خاص یک میکروب را شناسایی و علیه آن پاسخ هدفمند تولید میکنند. نکته جالب این است که این سیستم حافظه ایمونولوژیک21 دارد. یعنی اگر یک بار با میکروبی مبارزه کند، دفعات بعدی خیلی سریعتر و قویتر پاسخ میدهد. این همان اصلی است که واکسیناسیون22 بر پایه آن کار میکند.
$ \text{پاسخ ایمنی} = \text{شناسایی پادگن} + \text{فعالسازی یاختههای دفاعی} + \text{نابودی عامل بیگانه} $
برای مثال، در تولید پادتن توسط یاختههای B: لنفوسیت B یک پادگن خاص را تشخیص میدهد ($ \text{شناسایی} $)، سپس فعال و تقسیم میشود ($ \text{فعالسازی} $) و در نهایت میلیونها پادتن علیه آن پادگن ترشح میکند ($ \text{نابودی} $). این پادتنها به میکروب میچسبند و آن را برای بلعیده شدن توسط ماکروفاژها علامتگذاری میکنند.
از نظریه تا عمل: واکسن چگونه با یاختههای دفاعی کار میکند؟
یکی از بهترین مثالهای کاربردی عملکرد یاختههای دفاعی، واکسن است. واکسن حاوی نسخهی ضعیفشده، کشتهشده یا قطعهای از یک عامل بیماریزاست بدون آنکه باعث بیماری جدی شود. وقتی واکسن تزریق میشود، یاختههای دفاعی ایمنی ذاتی (مثل ماکروفاژها) آن را به عنوان یک شیء خارجی شناسایی و بلعیده میکنند. سپس قطعات آن را به لنفوسیتهای T و B ارائه میدهند.
این کار باعث فعالشدن لنفوسیتهای اختصاصی میشود که دقیقاً علیه آن عامل بیماریزا آموزش میبینند. برخی از این لنفوسیتها به یاختههای «حافظه» تبدیل میشوند و برای سالها در بدن باقی میمانند. اگر در آینده همان عامل بیماریزا به شکل واقعی به بدن حمله کند، این یاختههای حافظه بلافاصله آن را شناسایی کرده و یک پاسخ سریع، قوی و موثر راه میاندازند که مانع از بیماری میشود یا شدت آن را بسیار کاهش میدهد.
مثال دیگر: آلرژی نوعی اشتباه سیستم ایمنی است. در این حالت، یاختههای دفاعی (مانند بازوفیلها) یک ماده بیضرر مثل گرده گل را به عنوان یک دشمن خطرناک شناسایی میکنند و با ترشح هیستامین واکنش نشان میدهند که منجر به عطسه، آبریزش بینی و خارش میشود.
پرسشهای متداول و باورهای نادرست
پاسخ: خیر. تعداد گلبولهای سفید در خون محدودهی طبیعی دارد (۴۰۰۰ تا ۱۱۰۰۰ در هر میکرولیتر). تعداد خیلی کم (لکوپنی23) میتواند بدن را در برابر عفونتها آسیبپذیر کند. اما تعداد خیلی زیاد (لکوسیتوز24) نیز همیشه خوب نیست و میتواند نشانهی مبارزه بدن با یک عفونت جدی، استرس شدید یا حتی در موارد خاص، بیماریهایی مانند سرطان خون (لوسمی25) باشد.
پاسخ: لزوماً خیر. کودکان ممکن است سالانه ۶ تا ۸ بار سرما بخورند که طبیعی است، زیرا بدن آنها در حال ساختن حافظه ایمونولوژیک علیه ویروسهای مختلف است. ضعف واقعی دستگاه ایمنی معمولاً با عفونتهای مکرر، شدید و غیرمعمول (مثل عفونتهای قارچی مداوم یا ذاتالریه مکرر) شناخته میشود.
پاسخ: باکتریها موجودات زنده تکیاختهای هستند که میتوانند خودشان تقسیم شوند. ویروسها ذراتی هستند که برای تکثیر باید وارد یک یاخته زنده (مثل یاختههای بدن ما) شوند. نوتروفیلها و ماکروفاژها عمدتاً با بلعیدن باکتریها با آنها مبارزه میکنند. اما برای مبارزه با ویروسها که داخل یاختههای ما پنهان میشوند، نیاز به لنفوسیتهای T «کشنده» است. این لنفوسیتها یاختههای آلوده به ویروس را شناسایی و مستقیم از بین میبرند تا مانع تولید ویروسهای جدید شوند.
پاورقی و واژهنامه
1 یاخته دفاعی / Immune Cell: واحد سازنده و عملکردی دستگاه ایمنی.
2 گلبول سفید / White Blood Cell (WBC): نام دیگر یاختههای دفاعی که در خون گردش میکنند.
3 دستگاه ایمنی / Immune System: سیستم دفاعی بدن در برابر عفونت و بیماری.
4 عامل بیماریزا / Pathogen: هر موجود زنده یا عامل غیرزندهای که میتواند بیماری ایجاد کند (میکروب).
5 فاگوسیت / Phagocyte: یاختهای که با بلعیدن عوامل بیگانه آنها را نابود میکند (مانند ماکروفاژ و نوتروفیل).
6 لنفوسیت / Lymphocyte: نوعی گلبول سفید که مسئول ایمنی اختصاصی است (یاختههای B و T).
7 مغز استخوان / Bone Marrow: بافت نرم داخل استخوانها که محل تولید بیشتر یاختههای خونی از جمله گلبولهای سفید است.
8 تیموس / Thymus: اندامی در پشت جناغ سینه که لنفوسیتهای T در آن بالغ میشوند.
9 غده لنفاوی / Lymph Node: اندامهای کوچک لوبیایی شکل که در مسیر رگهای لنفی قرار دارند و محل تجمع و فعالیت لنفوسیتها.
10 آلودگی / Inflammation: پاسخ موضعی بدن به آسیب یا عفونت که با قرمزی، گرما، تورم و درد همراه است.
11 نوتروفیل / Neutrophil: فراوانترین نوع گلبول سفید؛ سرباز سریعالتفاعل در برابر عفونتهای باکتریایی.
12 فاگوسیتوز / Phagocytosis: فرآیند بلعیدن و هضم ذرات جامد خارجی توسط یک یاخته.
13 پادتن / Antibody: پروتئین اختصاصی تولیدشده توسط یاختههای B که به پادگنهای خاصی متصل میشود و آنها را خنثی یا علامتگذاری میکند.
14 ماکروفاژ / Macrophage: یاخته بیگانهخوار درشت که از مونوسیتها به وجود میآید و در بافتها ساکن است.
15 ائوزینوفیل / Eosinophil: گلبول سفیدی که در مبارزه با انگلهای چندیاختهای و واکنشهای آلرژیک نقش دارد.
16 بازوفیل / Basophil: گلبول سفیدی که با آزادسازی هیستامین در واکنشهای آلرژیک و التهابی شرکت میکند.
17 هیستامین / Histamine: مادهای شیمیایی که توسط برخی یاختههای ایمنی آزاد میشود و باعث علائم آلرژی و التهاب میشود.
18 پادگن / Antigen: هر مولکولی که بتواند پاسخ ایمنی اختصاصی را برانگیزد؛ معمولاً مولکولهای سطحی میکروبها.
19 ایمنی ذاتی / Innate Immunity: بخشی از دستگاه ایمنی که از بدو تولد وجود دارد و پاسخ سریع و غیراختصاصی به عوامل بیماریزا میدهد.
20 ایمنی اکتسابی / Adaptive Immunity: بخشی از دستگاه ایمنی که در طول زندگی و در پاسخ به مواجهه با عوامل بیماریزا ایجاد میشود و اختصاصی و دارای حافظه است.
21 حافظه ایمونولوژیک / Immunological Memory: توانایی دستگاه ایمنی در به خاطر سپردن عوامل بیماریزای قبلی و پاسخ سریعتر و قویتر در مواجهههای بعدی.
22 واکسیناسیون / Vaccination: تجویز عمدی یک عامل ضعیف یا قطعهای از یک عامل بیماریزا به منظور ایجاد ایمنی اکتسابی و حافظه ایمونولوژیک در برابر آن.
23 لکوپنی / Leukopenia: کاهش تعداد گلبولهای سفید خون به کمتر از حد طبیعی.
24 لکوسیتوز / Leukocytosis: افزایش تعداد گلبولهای سفید خون به بیش از حد طبیعی.
25 لوسمی / Leukemia: نوعی سرطان که در آن مغز استخوان تعداد زیادی گلبول سفید غیرطبیعی و نابالغ تولید میکند.