برقگرفتگی: یک اتفاق خطرناک اما قابل پیشگیری
جریان برق چگونه به بدن آسیب میزند؟
از سیم تا بدن: مسیری ناخواسته
برق همیشه به دنبال کوتاهترین و راحتترین مسیر برای رسیدن به زمین است. بدن انسان، به دلیل داشتن آب و مواد معدنی، یک هادی نسبتاً خوب برای جریان الکتریسیته محسوب میشود. وقتی شما بخشی از این مسیر میشوید، جریان از نقطۀ تماس (مثلاً دست) وارد بدن شده، از اندامهای حیاتی مانند قلب و اعصاب میگذرد و از نقطۀ خروج (مثلاً پا) به زمین میرسد. همین عبور جریان است که باعث برقگرفتگی میشود.
مثال ملموس: فرض کنید در حمام، با دست خیس سیم شارژر گوشی که قسمتی از عایق آن ساییده شده را لمس کنید. آب رساناست و مسیر مناسبی بین دست شما و سیم برقدار ایجاد میکند. جریان از دست شما وارد شده، از قفسهسینه میگذرد و اگر پاهایتان روی زمین مرطوب باشد، از آنجا خارج میشود. این یک سناریوی بسیار خطرناک است.
عوامل مؤثر در شدت برقگرفتگی
همۀ برقگرفتگیها یکسان نیستند. جدول زیر عوامل اصلی تعیینکننده شدت آسیب را نشان میدهد:
| عامل | تأثیر | مثال |
|---|---|---|
| مقدار جریان (آمپر) | مهمترین عامل. جریان کمتر از 0.001 آمپر ممکن است فقط احساس مورمور ایجاد کند، اما جریان بالای 0.1 آمپر میتواند کشنده باشد. | سیم کشی معیوب یخچال ممکن است جریان خطرناکی ایجاد کند. |
| مدت تماس | تماس کوتاه ممکن است باعث پرت شدن شما شود، اما تماس طولانی آسیب داخلی شدید و مرگ را در پی دارد. | گیر کردن دست در دستگاه برقی روشن. |
| مسیر عبور جریان | اگر جریان از قلب یا مغز بگذرد، بسیار خطرناکتر از عبور از یک انگشت است. | تماس دست راست با برق و خروج از پای چپ (عبور از قفسه سینه). |
| مقاومت2 بدن | پوست خشک مقاومت بالایی دارد. رطوبت (عرق، آب) مقاومت پوست را بشدت کاهش میدهد و جریان بیشتری عبور میکند. | کار با سشوار در حمام یا با دست خیس بسیار خطرناک است. |
| نوع جریان | جریان متناوب3 (برق شهر) خطرناکتر از جریان مستقیم4 (باتری) است زیرا باعث انقباض عضلات و چسبندگی میشود. | برق 220 ولت خانگی در مقایسه با باتری 12 ولت ماشین. |
انواع آسیبها و علائم برقگرفتگی
آسیبهای ناشی از برق میتوانند فوری یا با تأخیر باشند و به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. آسیبهای داخلی (خطرناکتر و پنهان): این آسیبها ممکن است بلافاصله دیده نشوند اما بسیار جدی هستند.
- ایست قلبی یا بینظمی ضربان قلب5: جریان برق میتواند مدار الکتریکی طبیعی قلب را مختل کند.
- آسیب عصبی و عضلانی: باعث درد، گزگز، ضعف عضلانی یا حتی فلج موقت میشود.
- سوختگی داخلی: بافتهای داخلی مسیر جریان، به دلیل مقاومت در برابر آن، دچار سوختگی میشوند.
۲. آسیبهای خارجی (قابل مشاهده):
- سوختگیهای پوستی: از قرمزی ساده تا سوختگیهای عمیق و سیاه. اغلب در نقاط ورود و خروج جریان دیده میشوند.
- انقباض شدید عضلات: ممکن است باعث پرت شدن فرد و ایجاد آسیب ثانویه مانند شکستگی استخوان شود.
کمکهای اولیه گام به گام: نجات جان خود و دیگران
در صورت مواجهه با فرد برقگرفته، حفظ خونسردی و رعایت ترتیب صحیح اقدامات، کلید نجات است.
گام ۱: قطع منبع برق (مهمترین اقدام) – اگر امکان دارد، فیوز6 اصلی یا قطعکننده7 مدار را بیندازید یا دوشاخه وسیله را از پریز بکشید. این ایمنترین راه است.
گام ۲: جدا کردن مصدوم از منبع (اگر قطع برق ممکن نبود) – هرگز با دست خالی یا با جسم مرطوب یا فلزی مصدوم را لمس نکنید. از یک وسیلۀ چوبی خشک یا پلاستیکی بلند (مثل دستۀ جارو، چوب) یا یک طناب خشک برای دور کردن سیم یا کشیدن مصدوم استفاده کنید. مطمئن شوید خودتان روی سطح خشک ایستادهاید.
گام ۳: درخواست کمک فوری – بلافاصله با شماره 115 (اورژانس) تماس بگیرید.
گام ۴: بررسی وضعیت مصدوم – اگر نفس نمیکشد یا ضربان قلب ندارد، اگر آموزش دیدهاید، احیای قلبی ریوی8 (CPR) را شروع کنید. در غیر این صورت، مصدوم را در حالت استراحت قرار داده و تا رسیدن اورژانس مراقب او باشید. روی سوختگیها آب سرد جاری بریزید ولی از یخ استفاده نکنید.
پیشگیری، بهترین درمان: از خانه تا مدرسه
اکثر حوادث برقگرفتگی با رعایت نکات ساده قابل پیشگیری هستند. این قوانین طلایی را همیشه به یاد داشته باشید:
در خانه:
- هرگز با دست خیس یا در حال ایستادن روی سطح مرطوب (مثل کف حمام) با وسایل برقی تماس نگیرید.
- سیمهای فرسوده، دو شاخههای شکسته و پریزهای شل را فوراً تعمیر یا تعویض کنید.
- وسایل برقی (سشوار، ریشتراش) را دور از آب و وان حمام نگه دارید.
- هنگام بیرون آوردن دوشاخه، آن را از خود پریز بکشید، نه از سیم.
در محیط بیرون:
- به تابلوهای هشدار «احتیاط، کابل برق فشار قوی» توجه کنید.
- هرگز به سیمهای آویزان یا قطعشده روی زمین نزدیک نشوید. فوراً به بزرگترها یا سازمان برق اطلاع دهید.
- در طوفان و رعد و برق، از درختان بلند، سازههای فلزی و خطوط تلفن دوری کنید.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: این یک اشتباه رایج و خطرناک است. اگرچه ولتاژ پایین معمولاً خطر کمتری دارد، اما در شرایط خاص (مثلاً اگر باتری مرطوب باشد یا تماس مستقیم با بافتهای داخلی بدن برقرار شود) میتواند آسیبزا باشد. مثلاً قرار دادن دو سر سیم باتری روی زبان، شوک خفیفی ایجاد میکند. اما اصل کلی این است: به هر منبع تولید برق، حتی کوچک، با احتیاط نگاه کنید.
پاسخ: جریان متناوب (AC) میتواند باعث انقباض شدید و مداوم عضلات دست شود، طوری که فرد قادر به رها کردن سیم یا وسیله برقدار نباشد. در این حالت، نجاتدهنده باید اول خود را ایزوله کند (مثلاً روی یک جعبه چوبی خشک بایستد) و سپس با استفاده از یک وسیله عایق خشک (چوب، پلاستیک محکم) مصدوم یا سیم را از او جدا کند. هرگز مستقیم با بدن مصدوم تماس نگیرید.
پاسخ: کفش لاستیکی با کف خشک و سالم، مقاومت مسیر عبور جریان را افزایش میدهد و میتواند یک لایه محافظتی باشد. اما این یک محافظت مطلق نیست، به خصوص اگر کفش خیس یا سوراخ باشد یا ولتاژ بسیار بالا باشد. بنابراین به کفش لاستیکی به عنوان یک سپر جادویی تکیه نکنید و اصول اولیه ایمنی را همچنان رعایت کنید.
پاورقی
1 ولتاژ (Voltage): نیروی محرکه الکتریکی که باعث حرکت جریان میشود. واحد آن ولت (V) است.
2 مقاومت (Resistance): میزان مخالفت یک ماده با عبور جریان الکتریکی. واحد آن اهم (Ω) است.
3 جریان متناوب (Alternating Current - AC): جریانی که جهت آن به طور متناوب تغییر میکند. برق شهری از این نوع است.
4 جریان مستقیم (Direct Current - DC): جریانی که جهت آن ثابت است. باتریها این نوع جریان را تولید میکنند.
5) بینظمی ضربان قلب (Arrhythmia): اختلال در ریتم طبیعی انقباضات قلب.
6 فیوز (Fuse): یک وسیله حفاظتی که در صورت عبور جریان بیش از حد، ذوب میشود و مدار را قطع میکند.
7 قطعکننده مدار (Circuit Breaker): وسیلهای که مانند فیوز عمل میکند اما قابل reset مجدد است.
8 احیای قلبی ریوی (Cardiopulmonary Resuscitation - CPR): مجموعه اقدامات فوری برای حفظ جریان خون و اکسیژن در فردی که قلب و تنفس او متوقف شده است.
9 چندراهی (Multi-outlet/Power Strip): وسیلهای که امکان اتصال چند وسیله برقی به یک پریز را میدهد.
10 درپوش محافظ پریز (Outlet Safety Cover): قطعه پلاستیکی برای بستن پریزهای بدون استفاده، به ویژه برای جلوگیری از دسترسی کودکان.
