معیارهای مصرف رسانهای: راهنمای هوشمندانه برای انتخابهای روزمره
پنج فیلتر اصلی برای عبور هر محتوای رسانهای
تصور کنید میخواهید یک فیلم از یک سایت استریمینگ2 انتخاب کنید یا تصمیم بگیرید یک ساعت در شبکه اجتماعی بمانید. قبل از کلیک کردن، پنج معیار مهم به طور خودکار یا آگاهانه در ذهن شما بررسی میشوند. این معیارها را میتوان به شکل جدول زیر دستهبندی کرد:
| معیار | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| ۱. زمان | مقدار زمانی که میتوانیم یا مایلیم برای یک رسانه اختصاص دهیم. این منبعی محدود و بسیار مهم است. | انتخاب بین تماشای یک فیلم 2 ساعته یا چند کلیپ کوتاه 5 دقیقهای در زمانی که فقط 30 دقیقه فرصت دارید. |
| ۲. هزینه | پولی که برای دسترسی، خرید یا استفاده از رسانه پرداخت میکنیم. میتواند مستقیم (اشتراک) یا غیرمستقیم (اینترنت) باشد. | مقایسه قیمت اشتراک ماهانه نتفلیکس3 با درآمد توجیبی. یا انتخاب بین بازی رایگان با پرداخت درون برنامهای4 و بازی پولی. |
| ۳. قوانین | مقررات رسمی خانواده، مدرسه یا دولت که چارچوب استفاده از رسانه را تعیین میکند. | محدودیت سنی فیلمها (مثلاً +18)، قوانین مدرسه مبنی بر ممنوعیت گوشی در کلاس، یا فیلترینگ5 برخی سایتها. |
| ۴. ارزشها | اصول اخلاقی و اجتماعی که برای ما مهم هستند (مانند صداقت، میهنپرستی، احترام به خانواده). | انتخاب دیدن مستندی درباره محیط زیست به جای شوخیهای زننده. یا دنبال نکردن صفحهای که محتوای غیراخلاقی منتشر میکند. |
| ۵. باورها | نگرشها و عقاید شخصی ما درباره جهان و تأثیر رسانهها (مثلاً "بازیهای ویدیویی باعث خشونت میشوند" یا "اینستاگرام وقتتلفکن است"). | کسی که معتقد است شبکههای اجتماعی برایش اضطراب آور است، کمتر سراغ آن میرود. یا کسی که فکر میکند بازی استراتژیک به فکر کردنش کمک میکند، برایش وقت میگذارد. |
تعامل معیارها: مثلث زمان، هزینه و قوانین
این معیارها به تنهایی عمل نمیکنند؛ آنها با هم در تعامل هستند. یک رابطه مهم بین سه معیار زمان، هزینه و قوانین وجود دارد. اغلب، ما مجبوریم بین آنها مبادله6 کنیم.
مثال: دانلود یک فیلم از یک سایت رایگان ولی غیرقانونی (صرفهجویی در هزینه، نقض قانون کپیرایت7، صرف زمان برای جستجو و ریسک ویروس) در مقابل خرید یا اجاره قانونی همان فیلم از یک پلتفرم معتبر (پرداخت هزینه، رعایت قانون، صرفهجویی در زمان و امنیت). اینجا یک معادله ساده را میبینیم:
$ \text{هزینه} + \text{رعایت قانون} \approx \text{صرفهجویی در زمان} + \text{امنیت} $
این مبادله در زندگی روزمره ما زیاد اتفاق میافتد. خرید اینترنت پرسرعت (هزینه بیشتر) برای دانلود سریعتر بازی (زمان کمتر). یا قبول کردن محدودیت والدین8 روی اپاستور (قانون) برای داشتن امنیت بیشتر در مقابل خرید اپلیکیشنهای نامناسب.
از تئوری تا عمل: طراحی یک برنامه هفتگی رسانهای
حالا بیایید این معیارها را در یک موقعیت واقعی به کار ببریم. فرض کنید شما میخواهید برای هفته آینده خود یک برنامه متعادل برای استفاده از رسانه طراحی کنید. هدف شما این است که هم از رسانه لذت ببرید، هم درس بخوانید و هم ارزشهای خانوادگی شما حفظ شود.
| فعالیت رسانهای | اعمال معیارها | تصمیم نهایی |
|---|---|---|
| تماشای سریال مورد علاقه |
زمان: هر قسمت 45 دقیقه. هزینه: اشتراک خانوادگی موجود است. قوانین: پدرم میگوید فقط آخر هفته. ارزشها: سریال محتوای نامناسب ندارد. |
تماشای 2 قسمت در روز جمعه و یک قسمت در روز پنجشنبه. (رعایت قانون خانواده و مدیریت زمان) |
| بازی کردن با دوستان آنلاین |
زمان: ممکن است جذب شویم و زمان از دست بدهیم. هزینه: بازی رایگان است، اما نیاز به اینترنت دارد. باورها: میدانم اگر قبل از خواب بازی کنم، خوابم به هم میریزد. |
تعیین زمان قطعی: فقط 1 ساعت، از ساعت 18 تا 19، و نه در شبهای امتحان. (کنترل زمان و عمل به باور شخصی) |
| گشتوگذار در شبکه اجتماعی |
زمان: بزرگترین دزد وقت! ارزشها: مقایسه خود با دیگران عزت نفسم را کم میکند. باورها: فکر میکنم این شبکه بیشتر مرا ناراحت میکند تا خوشحال. |
حذف اپ از صفحه اصلی موبایل. بررسی فقط روزی 2 بار، هر بار حداکثر 15 دقیقه با ساعت زنگدار. (اولویتبندی ارزشهای روانی) |
همانطور که در مثال بالا دیدید، با آگاهی از این معیارها و نوشتن یک برنامه ساده، میتوان مصرف رسانه را از حالت غیرفعال و اتوماتیک خارج کرد و به سمت انتخابی فعال و هوشمندانه برد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. هزینه میتواند غیرمستقیم هم باشد. مثلاً وقتی اینترنت شما به خاطر دانلود یک فیلم حجیم تمام میشود، شما یک هزینه فرصت9 پرداخت کردهاید: دیگر نمیتوانید با همان حجم اینترنت برای تحقیق مدرسه یا تماس تصویری با پدربزرگ استفاده کنید. همچنین خستگی چشم و از دست دادن خواب نیز نوعی «هزینه سلامتی» محسوب میشود.
پاسخ: این یک موقعیت چالشبرانگیز اما رایج است. بهترین راه حل، گفتوگو بر اساس معیارهاست. به جای بحث احساسی، سعی کنید منطق پشت قانون را بفهمید (احتمالاً بر اساس ارزشها و باورهای والدین شماست). سپس شما هم میتوانید با آرامش دلایل خود را (مثلاً بر اساس پژوهشی که خواندهاید) بیان کنید. شاید به یک توافق جدید برسید، مثل «فقط آخر هفته و به مدت محدود». به یاد داشته باشید، قوانین خانواده اغلب برای محافظت از شما و مبتنی بر ارزشهایی مانند امنیت و سلامت است.
پاسخ: اولین قدم، خودآگاهی است. از خود بپرسید: "آیا واقعاً این شبکه اجتماعی همیشه مرا ناراحت میکند؟" یا "آیا واقعاً هر کس که بازی خشن میکند، پرخاشگر میشود؟" سعی کنید برای مدت کوتاهی (مثلاً یک هفته) مصرف خود را زیر نظر بگیرید و احساسات قبل و بعد از آن را یادداشت کنید. همچنین میتوانید از منابع معتبر اطلاعات کسب کنید. این کار به تدریج باورهای شما را به سمت واقعبینانهتر شدن پیش میبرد.
پاورقی
1 مصرف رسانهای (Media Consumption): به هر گونه استفاده و تعامل با محتوای ارائه شده توسط رسانههای جمعی مانند اینترنت، تلویزیون، رادیو، بازیهای ویدیویی و مطبوعات گفته میشود.
2 استریمینگ (Streaming): روشی برای دریافت و پخش محتوای صوتی و تصویری از طریق اینترنت به صورت زنده یا ضبط شده، بدون نیاز به دانلود کامل فایل.
3 نتفلیکس (Netflix): یک سرویس پخش ویدئوی برونخط آمریکایی است.
4 پرداخت درون برنامهای (In-App Purchase): خرید محصولات یا خدمات دیجیتال از داخل یک اپلیکیشن یا بازی.
5 فیلترینگ (Filtering): فرآیند محدود کردن یا مسدود کردن دسترسی به برخی اطلاعات یا وبسایتها در اینترنت.
6 مبادله (Trade-off): وضعیتی که برای به دست آوردن یک چیز مطلوب، باید از چیز مطلوب دیگری صرفنظر کرد.
7 کپیرایت (Copyright): حق قانونی خالق یک اثر برای انحصاری کردن نشر، تکثیر و استفاده از اثرش.
8 کنترل والدین (Parental Control): ابزارها یا تنظیماتی که به والدین امکان میدهد دسترسی کودکان به محتوای دیجیتال را مدیریت و محدود کنند.
9 هزینه فرصت (Opportunity Cost): ارزش بهترین گزینهای که با انتخاب یک گزینه خاص، از آن صرفنظر میکنیم.
