شرایط اعتیاد رسانهای: وقتی صفحهنمایش کنترل ما را در دست میگیرد
اعتیاد به رسانه چیست و چرا مهم است؟
فکر کنید در حال مطالعه برای امتحان فردا هستید، اما هر پنج دقیقه یک بار به طور ناخودآگاه گوشی را چک میکنید تا ببینید آیا پیام جدیدی آمده یا پست جدیدی در اینستاگرام2 گذاشته شده است. این یک مثال ساده از رفتارهای مرتبط با اعتیاد رسانهای است. در این حالت، شما کنترل کامل روی زمان و توجه خود را از دست دادهاید و این رسانه است که برای شما برنامهریزی میکند. این موضوع برای دانشآموزان اهمیت دوچندانی دارد، چون میتواند مستقیم روی تمرکز، زمان مطالعه و حتی سلامت روان تأثیر بگذارد.
سه شرط اصلی برای ایجاد اعتیاد رسانهای
برای اینکه یک رفتار عادی (مثل چک کردن گوشی) تبدیل به یک اعتیاد شود، نیاز به مجموعهای از شرایط دارد. در اینجا سه شرط اصلی را مانند سه ضلع یک مثلث خطرناک بررسی میکنیم.
۱. استفاده طولانیمدت و بدون هدف (سرگرمی محض)
این شرط یعنی ساعتها وقت گذاشتن روی گوشی یا لپتاپ، بدون اینکه هدف مشخصی از قبل داشته باشید. مثلاً فقط برای فرار از یک کار سخت (مثل حل کردن مسائل ریاضی) یا برای رفع خستگی، به طور مداوم ویدئوهای کوتاه شبکههای اجتماعی را تماشا میکنید. این استفاده، «منفعلانه» است. شما مصرفکنندهای هستید که محتوا شما را میبلعد. در این حالت، مغز به مرور به دریافت آسان و مداوم «دوپامین»3 (هورمون لذت) از طریق این محتواها عادت میکند و دنبال مقدار بیشتر و بیشتری از آن میگردد.
| نشانه | مثال ملموس | پیامد محتمل |
|---|---|---|
| پیمایش بیپایان | اسکرول کردن مداوم صفحه «برای شما» در شبکههای اجتماعی بدون دنبال کردن حساب خاصی | اتلاف وقت، کاهش تمرکز برای درس |
| تماشای زنجیرهای | تماشای دهها ویدئو پشت سرهم در یوتیوب4 یا آپارات بعد از پایان یک ویدئوی آموزشی | به تعویق افتادن کارهای مهم، احساس خستگی و پشیمانی |
| چک کردن وسواسی | نگاه کردن مکرر به گوشی در حین غذا خوردن با خانواده یا انجام تکالیف | اختلال در روابط واقعی، کاهش کیفیت کار |
۲. دسترسی آسان و همیشه در دسترس
گوشی هوشمند شما احتمالاً آخرین چیزی است که قبل از خواب میبینید و اولین چیزی است که پس از بیدار شدن به سراغ آن میروید. این «دسترسی آسان» یکی از قویترین عوامل اعتیاد است. وقتی ابزار استفاده همیشه در جیب شما، روی میز مطالعه یا کنار تخت خواب است، مقاومت در برابر وسوسهٔ استفاده از آن بسیار سخت میشود. شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای ویدئویی هم دقیقاً برای این دسترسی آسان طراحی شدهاند. دکمهها بزرگ و رنگی هستند، اعلانها5 به صدا و لرزش درمیآیند و همیشه محتوای تازهای برای نشان دادن به شما دارند.
۳. نبود کنترل و مدیریت زمان (فراموش کردن ساعت)
آیا برای شما پیش آمده که برای تماشای یک ویدئوی 5 دقیقهای، گوشی را باز کنید و ناگهان متوجه شوید یک ساعت و نیم گذشته است؟ این دقیقاً نتیجهٔ «نبود کنترل زمانی» است. طراحی برنامهها به گونهای است که شما را در یک «حلقهٔ بیپایان» نگه میدارد: یک ویدئو تمام میشود، ویدئوی بعدی به طور خودکار پخش میشود و هیچ نشانهٔ واضحی (مثل پایان یک فصل یا اتمام باتری دستگاه) به شما یادآوری نمیکند که زمان توقف فرا رسیده است. اینجا است که شما مدیریت زمان خود را کاملاً به عهدهٔ الگوریتم6 برنامه میسپارید.
راههای عملی برای شکستن این شرایط
خبر خوب این است که با آگاهی و چند اقدام ساده میتوان این شرایط را تغییر داد. این راهکارها مانند ایجاد یک «ایمنی» در برابر آتش سوزی اعتیاد رسانهای عمل میکنند.
| شرط اعتیادزا | راهکار عملی دانشآموزی | اثر مورد انتظار |
|---|---|---|
| استفاده بیهدف | قبل از باز کردن هر برنامه، هدف خود را در یک جمله بنویسید (مثلاً: «فقط پاسخ دوستم را بدهم» یا «فقط زمان اتوبوس را چک کنم»). | تبدیل مصرف منفعل به فعال، افزایش هوشیاری |
| دسترسی آسان | در زمان مطالعه یا خواب، گوشی را در حالت «سکوت کامل» و در کمد یا اتاق دیگر قرار دهید. | حذف عامل وسوسه، افزایش تمرکز |
| نبود کنترل زمانی | از تایمر فیزیکی (مثل ساعت زنگدار) استفاده کنید. برای استراحت بین درس، تایمر را روی 15 دقیقه تنظیم کرده و پس از زنگ خوردن، گوشی را کنار بگذارید. |
بازپسگیری مدیریت زمان
|
پرسشهای رایج دانشآموزان
پاورقی
1اعتیاد رسانهای (Media Addiction): وابستگی روانی و رفتاری شدید به استفاده از پلتفرمهای دیجیتال و رسانهها که با از دست دادن کنترل و ایجاد پیامدهای منفی در زندگی همراه است.
2اینستاگرام (Instagram): یک شبکهٔ اجتماعی اشتراکگذاری عکس و ویدئو.
3دوپامین (Dopamine): یک مادهٔ شیمیایی در مغز که مرتبط با احساس لذت، پاداش و انگیزه است. دریافت سریع و آسان آن از طریق لایک و کامنت میتواند ایجاد وابستگی کند.
4یوتیوب (YouTube): یک پلتفرم اشتراکگذاری ویدئو.
5اعلان (Notification): پیام یا هشدار کوچکی که روی صفحهٔ نمایش ظاهر میشود تا کاربر را از یک رویداد جدید (مثل دریافت پیام) مطلع کند.
6الگوریتم (Algorithm): مجموعهای از دستورالعملها که در برنامههای رایانهای برای تصمیمگیری استفاده میشود. مثلاً الگوریتم اینستاگرام تصمیم میگیرد چه پستهایی را به شما نشان دهد تا بیشترین زمان ممکن را در برنامه بگذرانید.
