مهارت استفاده هوشمندانه از رسانه: هنر انتخاب و کنترل در دنیای دیجیتال
چهار رکن اصلی استفاده هوشمندانه از رسانه
برای آنکه بتوانیم از رسانهها به شکل مفید و سالمی استفاده کنیم، باید روی چهار مهارت کلیدی تمرکز کنیم. این مهارتها مانند چهار پایه یک میز هستند که اگر یکی ضعیف باشد، تعادل کل سیستم به هم میریزد.
| رکن | توضیح | مثال عملی |
|---|---|---|
| دسترسی و انتخاب | یافتن و انتخاب محتوای مفید، معتبر و مناسب از میان انبوه اطلاعات. | به جای تماشای بیهدف کلیپهای کوتاه پشت سر هم، تصمیم میگیری فقط کانالهای آموزشی خاص یا اخبار از منابع معتبر را دنبال کنی. |
| تحلیل و ارزیابی | بررسی انتقادی محتوا: چه کسی آن را ساخته؟ هدفش چیست؟ آیا واقعیت دارد؟ | وقتی یک خبر عجیب در شبکه اجتماعی میبینی، قبل از اشتراکگذاری، منبع آن را در سایتهای خبری معتبر بررسی میکنی. |
| خلق و مشارکت | تولید و انتشار محتوای مفید، اخلاقی و خلاقانه به جای فقط مصرف کردن. | ساختن یک ویدیوی کوتاه آموزشی دربارهٔ یک نکته علمی جالب که خودت یاد گرفتهای، یا نوشتن نظر سازنده زیر پست یک وبلاگ. |
| بازتاب و تنظیم | نظارت بر تأثیر رسانه بر خود و تنظیم رفتار برای حفظ سلامت و زمان. | با استفاده از گزارش صفحهنمایش گوشی متوجه میشوی 4 ساعت در روز را در شبکههای اجتماعی گذراندهای و تصمیم میگیری زمان آن را کاهش دهی. |
رژیم مصرف رسانهای: برنامهریزی برای سلامت دیجیتال
همانطور که برای غذای جسممان برنامه داریم، برای غذای ذهن و اطلاعاتی که از رسانه دریافت میکنیم نیز باید برنامه داشته باشیم. این برنامه «رژیم مصرف رسانهای»1 نامیده میشود. هدف، ایجاد تعادل است. فرمول سادهای برای بررسی تعادل داریم:
مثلاً علی، دانشآموز پایه دهم، در طول یک روز معمولی اینگونه وقت میگذراند:
| فعالیت رسانهای | مدت زمان | نوع مصرف | برچسب |
|---|---|---|---|
| تماشای ویدیوهای آموزشی برای پروژه علوم | 45 دقیقه | مفید و هدفمند | مثبت |
| گشتوگذار بیهدف در اینستاگرام | 2 ساعت | تلف شده | نیاز به تنظیم |
| خواندن اخبار از دو منبع معتبر | 20 دقیقه | مفید | مثبت |
| مشاهده محتوای مقایسهکننده ثروت و ظاهر (FOMO2) | 30 دقیقه | منفی و آسیبزا | هشدار |
با ثبت این اطلاعات، علی متوجه میشود بخش زیادی از وقتش «تلف شده» یا حتی «منفی» بوده است. او میتواند تصمیم بگیرد زمان گشتوگذار بیهدف را به 1 ساعت کاهش دهد و به جای محتوای ایجادکننده FOMO، کانالهای انگیزشی مثبت یا آموزشی را دنبال کند.
ابزارهای عملی برای کنترل در دستان تو
هوشمند بودن به معنای استفاده از ابزارهای ساده برای مدیریت پیچیدگی است. بسیاری از امکانات برای کمک به ما درون خود گوشیها و برنامهها وجود دارد.
۱. استفاده از قابلیتهای کنترل والدین روی خودمان: این قابلیت فقط برای کودکان نیست! میتوانی برای خودت «محدودیت زمانی روزانه» برای برنامههای خاص تنظیم کنی. مثلاً برای برنامهای مثل اینستاگرام، زمان روزانه 1 ساعت تعیین کن. وقتی زمان تمام شد، برنامه قفل میشود و برای بازکردن آن نیاز به تصمیمگیری مجدد داری. این «لحظه توقف» فرصتی برای فکر کردن است.
۲. پاکسازی هوشمندانه خبرخوانها: اکثر ما در شبکههای اجتماعی، صفحات و کانالهایی را دنبال میکنیم که سالها قبل برایمان جالب بودند اما اکنون بیفایده یا حتی آزاردهندهاند. یک بعدازظهر را به «پاکسازی» بپرداز. از خودت بپرس: «آیا دیدن پستهای این صفحه واقعاً چیزی به دانش، حال خوب یا مهارتهای من اضافه میکند؟» اگر پاسخ منفی است، آن را آنفالو کن.
۳. ساخت محیطهای فکری اختصاصی: برای کارها و علایق مختلف، فضای مجازی جداگانهای بساز. مثلاً یک حساب کاربری در یوتیوب3 فقط برای تماشای ویدیوهای آموزشی علمی و هنری داشته باش و حساب دیگر را برای سرگرمی. این کار کمک میکند الگوریتم4 پیشنهادات بهتری به تو بدهد و هنگام کار، حواست کمتر پرت شود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: استراحت دیجیتال هم مانند خواب، کیفیت دارد. استفاده بیهدف و طولانی از رسانهها، به جای آرامشبخشی، میتواند باعث خستگی ذهنی بیشتر، مقایسه اجتماعی ناخودآگاه و کاهش زمان استراحت واقعی (مثل ورزش یا وقت گذرانی با خانواده) شود. کنترل، به معنای حذف تفریح نیست، بلکه به معنای «با کیفیت کردن» آن است. مثلاً تعیین زمان مشخص برای تفریح دیجیتال و پایبندی به آن.
پاسخ: از خودت این سوالات ساده را بپرس: منبع چیست؟ آیا یک سایت خبری شناخته شده یا یک صفحه شخصی ناشناس است؟ نویسنده کیست؟ آیا متخصص آن حوزه است؟ آیا میتوانی همان خبر را در حداقل دو منبع معتبر دیگر (مثلاً سایتهای خبری رسمی) پیدا کنی؟ به تاریخ انتشار دقت کن، ممکن است خبری قدیمی باشد. به لحن مطلب توجه کن؛ اخبار واقعی معمولاً کمتر از لحن احساسی شدید یا توهینآمیز استفاده میکنند.
پاسخ:هرگز. هدف اصلی الگوریتمها این است که تو را بیشتر در پلتفرم نگه دارند تا تبلیغات بیشتری ببینی. آنها بر اساس کلیکهای گذشته تو عمل میکنند و ممکن است تو را در یک «حباب فیلتر»5 یا حتی در مسیر محتوای افراطی قرار دهند. یک کاربر هوشمند، از الگوریتم استفاده میکند اما توسط آن کنترل نمیشود. یعنی گاهی عامدانه به دنبال محتوای مخالف دیدگاهت یا موضوعات کاملاً جدید میگردی تا حباب فیلترت را بشکنی.
پاورقی
1رژیم مصرف رسانهای (Media Diet): به عادتهای برنامهریزی شده و آگاهانه یک فرد در مصرف محتوای رسانهای اشاره دارد. مشابه یک رژیم غذایی، این مفهوم بر کیفیت و کمیت مصرف رسانهها تمرکز دارد.
2FOMO (Fear Of Missing Out): ترس از جاماندن. یک اضطراب اجتماعی که با این باور همراه است که دیگران در حال تجربیات لذتبخش یا بهتری هستند و فرد از آنها جا مانده است. این احساس اغلب با استفاده از شبکههای اجتماعی تشدید میشود.
3یوتیوب (YouTube): یک سرویس اشتراکگذاری ویدیو.
4الگوریتم (Algorithm): مجموعهای از دستورالعملها و قواعد مرحلهبهمرحله برای انجام یک محاسبه یا حل یک مسئله. در رسانههای اجتماعی، الگوریتمها تعیین میکنند چه محتوایی به کاربر نشان داده شود.
5حباب فیلتر (Filter Bubble): وضعیتی که در آن یک کاربر اینترنت فقط اطلاعات و دیدگاههای همسو با باورهای قبلی خود را دریافت میکند، زیرا الگوریتمها بر اساس رفتار گذشتهاش شخصیسازی شدهاند. این امر میتواند منجر به محدود شدن دید فرد و تقویت تعصبات شود.
