گروه خونی: ویژگی ژنتیکی خون که بر اساس وجود یا نبود آنتی‌ژن‌ها تعیین می‌شود

گروه‌های خونی: شناسنامه پنهان در رگ‌های ما

گلبول قرمز و آنتی‌ژن: بازیگران اصلی داستان

خون ما از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است: پلاسما⁴، گلبول‌های سفید⁵، پلاکت‌ها⁶ و گلبول‌های قرمز. گلبول‌های قرمز مانند کامیون‌های کوچکی هستند که اکسیژن را به تمام سلول‌های بدن می‌رسانند. روی سطح این گلبول‌های قرمز، مولکول‌های پروتئینی و قندی خاصی وجود دارند که مانند یک «برچسب شناسایی» عمل می‌کنند. به این برچسب‌ها آنتی‌ژن می‌گوییم. وجود یا نبود این آنتی‌ژن‌های خاص، گروه خونی شما را مشخص می‌کند.

به عنوان مثال، فرض کنید روی سطح گلبول قرمز، دو نوع برچسب A و B وجود دارد. اگر فقط برچسب A را داشته باشید، گروه خونی شما A است. اگر فقط برچسب B را داشته باشید، گروه خونی B دارید. اگر هر دو برچسب را داشته باشید، گروه خونی AB و اگر هیچ یک از این برچسب‌ها را نداشته باشید، گروه خونی O خواهید داشت. این، اساس ساده‌ترین و مهم‌ترین سیستم گروه خونی، یعنی سیستم ABO است.

سیستم ABO و Rh: دو ستون اصلی طبقه‌بندی خون

گروه خونی هر فرد با ترکیب دو سیستم اصلی مشخص می‌شود: سیستم ABO و سیستم Rh (که به فاکتور $Rh$ معروف است).

سیستم ABO چهار گروه اصلی را تعریف می‌کند: A، B، AB و O. سیستم Rh نیز دو حالت دارد: مثبت (یعنی آنتی‌ژن Rh روی گلبول قرمز وجود دارد) و منفی (یعنی آنتی‌ژن Rh وجود ندارد). بنابراین، هشت گروه خونی رایج از ترکیب این دو سیستم به دست می‌آیند: A+, A-, B+, B-, AB+, AB-, O+, O-.

ریخت‌شناسی ژنتیکی: گروه خونی من از پدر و مادرم به ارث رسیده است

گروه خونی شما مانند رنگ چشم یا مو، یک صفت ژنتیکی است که از پدر و مادرتان به ارث می‌رسد. هر فرد برای گروه خونی ABO، دو آلل⁸ (نسخه از ژن) از والدین خود دریافت می‌کند: یکی از پدر و یکی از مادر. این آلل‌ها می‌توانند $A$، $B$ یا $O$ باشند. آلل $O$ نسبت به $A$ و $B$ مغلوب است.

مثال: اگر ژنوتیپ⁹ (ترکیب آللی) یک فرد $AO$ باشد، فنوتیپ¹⁰ (صفت مشاهده‌شده) او گروه خونی A خواهد بود، زیرا آلل $A$ غالب است. تنها زمانی فرد گروه خونی O می‌شود که هر دو آلل او $OO$ باشند. فردی با ژنوتیپ $AB$، گروه خونی AB دارد، زیرا هر دو آلل $A$ و $B$ به طور همزمان بیان می‌شوند (هم‌توانی¹¹).

از آزمایشگاه تا زندگی: کاربردهای حیاتی گروه خونی

شناخت گروه خونی، فقط یک اطلاعات کنجکاوی‌برانگیز نیست؛ بلکه یک داده حیاتی پزشکی است.

۱. انتقال خون بی‌خطر: مهم‌ترین کاربرد، تعیین دهنده¹³ و گیرنده¹⁴ compatible (سازگار) در انتقال خون است. اگر خون ناسازگار به فردی تزریق شود، پادتن‌های موجود در پلاسمای گیرنده، به گلبول‌های قرمز دهنده حمله کرده و باعث تخریب آنها می‌شوند. این واکنش می‌تواند بسیار خطرناک و حتی کشنده باشد. به همین دلیل، قبل از هر انتقال خون، تست Crossmatch انجام می‌شود تا از سازگاری خون اطمینان حاصل شود. افراد با گروه خونی O- به دلیل نداشتن آنتی‌ژن‌های A، B و Rh، دهندگان جهانی محسوب می‌شوند و خون آنها در شرایط اضطراری می‌تواند به هر کسی تزریق شود. افراد با گروه خونی AB+ نیز گیرندگان جهانی هستند، زیرا پادتن ضد A، ضد B یا ضد Rh در پلاسمای خود ندارند.

۲. بارداری و ناسازگاری Rh: اگر مادری با گروه خونی Rh-، جنینی با گروه خونی Rh+ (که از پدر به ارث برده) داشته باشد، ممکن است مشکل ناسازگاری Rh ایجاد شود. در حین زایمان یا تحت شرایط خاص، خون جنین می‌تواند وارد جریان خون مادر شود. سیستم ایمنی مادر، آنتی‌ژن Rh جنین را یک ماده خارجی تشخیص داده و بر ضد آن پادتن می‌سازد. در بارداری‌های بعدی، اگر جنین دوباره Rh+ باشد، این پادتن‌های از پیش ساخته‌شده می‌توانند از جفت عبور کرده و به گلبول‌های قرمز جنین حمله کنند. برای پیشگیری از این مشکل، به مادران Rh-، در بارداری اول و بلافاصله پس از زایمان، آمپول روگام¹⁵ (آنتی‌دی¹⁶) تزریق می‌کنند.

۳. پزشکی قانونی و تست پدرشناسی: از گروه خونی می‌توان به عنوان یک سرنخ در تحقیقات جنایی یا بررسی نسب استفاده کرد، اگرچه امروزه آزمایش DNA دقت بسیار بیشتری دارد.

پرسش‌های مهم و باورهای نادرست

پاورقی

¹ آنتی‌ژن (Antigen): هر مولکولی که می‌تواند پاسخ ایمنی (ساخت پادتن) را تحریک کند.
² گلبول قرمز (Red Blood Cell - RBC): سلولی در خون که وظیفه حمل اکسیژن و دی‌اکسیدکربن را بر عهده دارد.
³ توارث (Inheritance): فرآیند انتقال صفات از والدین به فرزندان.
⁴ پلاسما (Plasma): بخش مایع و شفاف خون که سلول‌های خونی در آن شناورند.
⁵ گلبول سفید (White Blood Cell - WBC): سلول‌های دفاعی سیستم ایمنی بدن.
⁶ پلاکت (Platelet): اجزای کوچک خون که در انعقاد و لخته شدن خون نقش دارند.
⁷ پادتن (Antibody): پروتئینی که توسط سیستم ایمنی تولید شده و به آنتی‌ژن خاصی متصل می‌شود.
⁸ آلل (Allele): یکی از اشکال مختلف یک ژن در یک مکان خاص روی کروموزوم.
⁹ ژنوتیپ (Genotype): ترکیب آللی یک فرد برای یک صفت خاص.
¹⁰ فنوتیپ (Phenotype): صفت مشاهده‌پذیر یا قابل اندازه‌گیری یک فرد (مثل گروه خونی A).
¹¹ هم‌توانی (Co-dominance): حالتی که هر دو آلل در فنوتیپ فرد به طور کامل بیان می‌شوند (مانند گروه خونی AB).
¹² مربع پونت (Punnett Square): نموداری ساده که برای پیش‌بینی احتمال ژنوتیپ‌های فرزندان استفاده می‌شود.
¹³ دهنده (Donor): فردی که خون یا عضو اهدا می‌کند.
¹⁴ گیرنده (Recipient): فردی که خون یا عضو دریافت می‌کند.
¹⁵ روگام (RhoGAM): نام تجاری یک داروی تزریقی حاوی آنتی‌دی علیه آنتی‌ژن Rh.
¹⁶ آنتی‌دی (Anti-D): پادتن اختصاصی علیه آنتی‌ژن D در سیستم Rh.