بهداشت روانی رسانه‌ای: پرهیز از محتوای خشونت‌آمیز و اضطراب‌آور

بهداشت روانی رسانه‌ای: چرا باید از اخبار وحشت‌آور و صحنه‌های خشن دوری کنیم؟

محتوای مضر رسانه‌ها چه شکلی هستند؟ (طبقه‌بندی و شناخت)

همه‌ی ما در طول روز با انواع مختلفی از محتوا در رسانه‌ها مواجه می‌شویم. اما برخی از این محتواها می‌توانند مانند یک غذای فاسد برای روان ما باشند. این محتواهای مضر را می‌توان در چند دسته‌ی اصلی قرار داد:

این محتواها چگونه روی ما تأثیر می‌گذارند؟ (از ذهن تا رفتار)

تأثیر این محتواها مانند قطره‌های آبی است که روی سنگ می‌چکند؛ شاید در کوتاه‌مدت متوجه نشویم، اما به مرور اثر خود را می‌گذارد. این اثرات در سه سطح دیده می‌شوند:

۱. تأثیرات فکری و هیجانی: ممکن است بعد از دیدن یک کلیپ خشن، تا چند ساعت احساس ناامنی یا عصبانیت داشته باشیم. یا پس از خواندن اخبار بد پشت سر هم، دنیا را جای ترسناک‌تری تصور کنیم. یک فرمول ساده برای درک این موضوع وجود دارد:

۲. تأثیرات رفتاری: ممکن است الگوهای رفتاری ما تغییر کند. مثلاً کسی که زیاد بازی‌های خشن انجام می‌دهد، در برخورد با دوستانش زودتر عصبانی شود یا برای حل مشکلات کوچک، به درگیری فکر کند. این به دلیل یادگیری مشاهده‌ای³ است؛ مغز ما از آنچه می‌بیند، الگو می‌گیرد.

۳. تأثیرات جسمانی: استرس و اضطراب ناشی از این محتواها می‌تواند باعث سردرد، مشکلات خواب، خستگی و حتی تضعیف سیستم ایمنی بدن شود.

راهکارهای عملی: دفترچهٔ راهنمای مصرف رسانه‌ای هوشمند

خبر خوب این است که ما می‌توانیم کنترل را به دست بگیریم و نه تنها از آسیب دوری کنیم، بلکه از رسانه‌ها لذت ببریم و چیزهای مفید یاد بگیریم. این راهکارها مانند تنظیم یک رژیم غذایی سالم برای روان است:

گام ۱: آگاهی و تشخیص قبل از باز کردن یک ویدیو یا اسکرول کردن، از خود بپرس: «آیا این محتوا حال من را خوب می‌کند یا بد؟ به من آرامش می‌دهد یا استرس؟» این سؤال ساده، یک فیلتر قدرتمند است.

گام ۲: فیلترسازی فعال از قابلیت‌های عدم علاقه‌مندی، پنهان کردن یا بلاک کردن صفحاتی که محتوای مضر منتشر می‌کنند، استفاده کن. این فضای مجازی توست، تو حق داری محیطش را تمیز کنی.

گام ۳: زمان‌بندی و تعادل برای خودت قانون بگذار. مثلاً «بعد از ساعت ۱۰ شب سراغ اخبار یا شبکه‌های اجتماعی نمی‌روم». به جای آن، کتاب بخوان، موسیقی گوش کن یا با خانواده صحبت کن. به این کار تعادل دیجیتال⁴ می‌گویند.

گام ۴: جایگزین‌سازی مثبت به دنبال صفحاتی باش که محتوای آموزشی، سرگرمی سالم، طنز مثبت یا مهارت‌های زندگی منتشر می‌کنند. فضای مجازی پر از این گنجینه‌هاست.

مثال عینی: علی دانش‌آموز پایه دهم، بعد از امتحانات مدام در حال تماشای ویدیوهای درگیری و اخبار منفی بود و اضطراب شدیدی داشت. او با کمک این راهکارها، اول آگاه شد که این محتواها حالش را بد می‌کنند. سپس آن صفحات را مخفی کرد. برای خودش یک زمان‌بندی گذاشت: فقط روزی ۳۰ دقیقه برای چک کردن اخبار از یک منبع معتدل. به جای بقیه وقت، شروع به تماشای ویدیوهای علمی درباره نجوم کرد. بعد از دو هفته، خودش گفت هم اضطرابش کمتر شده و هم چیزهای جالبی یاد گرفته است.

سؤالات رایج و باورهای نادرست

پاورقی

¹خشونت روانی و زورگویی (Psychological Violence & Bullying): هرگونه رفتار عمدی که از طریق کلمات، اعمال یا نفوذ اجتماعی باعث آزار روانی فرد دیگری شود.
²Hate Speech (سخن نفرت‌آمیز): هرگونه گفتار، نوشتار یا رفتار که علیه یک شخص یا گروه بر اساس ویژگی‌هایی مانند نژاد، مذهب، جنسیت یا ملیت تحریک به خشونت یا تبعیض کند.
³یادگیری مشاهده‌ای (Observational Learning): یادگیری از طریق مشاهده رفتار دیگران و پیامدهای آن. نظریه‌ای که آلبرت بندورا مطرح کرد.
⁴تعادل دیجیتال (Digital Balance): ایجاد یک رابطه سالم و متعادل با فناوری و رسانه‌ها، به گونه‌ای که در زندگی واقعی اختلال ایجاد نکند.
⁵نوروپلاستیسیتی (Neuroplasticity): توانایی مغز برای تغییر و سازماندهی مجدد مسیرهای عصبی در طول زندگی بر اثر تجربیات جدید.