خطر برق‌گرفتگی: احتمال آسیب ناشی از تماس با جریان برق

خطر برق‌گرفتگی: احتمال آسیب ناشی از تماس با جریان برق

برق چیست و چگونه باعث آسیب می‌شود؟

برق در ساده‌ترین تعریف، جریان الکترون‌ها در یک ماده رسانا⁴ مانند سیم مسی است. واحد اندازه‌گیری این جریان، آمپر (A) است. بدن انسان نیز به دلیل وجود آب و نمک‌های معدنی، یک رسانای نسبتاً خوب برای برق محسوب می‌شود. هنگامی که بخشی از بدن بین دو نقطه با ولتاژ⁵ متفاوت قرار می‌گیرد (مثلاً بین سیم فاز⁶ و زمین)، مدار الکتریکی برقرار شده و جریان از بدن عبور می‌کند. این عبور جریان، سه اثر مخرب اصلی دارد:

1. سوختگی بافت: مقاومت بدن در برابر جریان، باعث تولید گرما می‌شود.
2. اخلال در سیگنال‌های عصبی: اعصاب و عضلات ما با سیگنال‌های الکتریکی کوچک طبیعی کار می‌کنند. جریان برق خارجی این سیگنال‌ها را مختل کرده و باعث انقباض غیرارادی عضلات، درد شدید یا حتی فلج موقت می‌شود.
3. آریتمی و ایست قلبی: اگر جریان از قلب عبور کند، می‌تواند ریتم منظم انقباض آن را به‌هم ریخته و باعث ایست قلبی شود.

عوامل کلیدی تعیین‌کنندهٔ شدت برق‌گرفتگی

همهٔ برق‌گرفتگی‌ها یکسان نیستند. جدول زیر نشان می‌دهد که چگونه مقدار جریان عبوری از بدن (برحسب میلی‌آمپر) روی یک فرد بالغ با وزن متوسط تأثیر می‌گذارد. به یاد داشته باشید که جریان برق با قانون معروف $I = \frac{V}{R}$ محاسبه می‌شود که در آن I جریان، V ولتاژ و R مقاومت است.

عامل مهم دیگر، مسیر عبور جریان است. خطرناک‌ترین مسیر، زمانی است که جریان از یک دست وارد و از دست دیگر خارج می‌شود، زیرا احتمال عبور از قفسه سینه و قلب بسیار زیاد است. در مقابل، تماس جریان با یک پا و خروج از همان پا، خطر کمتری برای قلب دارد اما می‌تواند باعث سوختگی شدید موضعی شود.

وسایل و موقعیت‌های پرخطر در خانه و مدرسه

بسیاری از حوادث برق‌گرفتگی در مکان‌های به ظاهر امن رخ می‌دهند. هوشیاری نسبت به این موقعیت‌ها اولین گام پیشگیری است:

• وسایل برقی در حمام یا آشپزخانه: سشوار، ریش‌تراش برقی، سماور برقی. ترکیب برق و آب بسیار مرگبار است.
• پریزها و سیم‌های فرسوده: پریزهای شکسته، سیم‌های لخت شده یا پوسیده.
• استفاده نادرست از وسایل: کشیدن سیم از دوخته، وارد کردن اجسام فلزی به پریز (مثل میخ یا سنجاق)، تعمیر وسایل برقی در حال روشن بودن.
• نزدیکی به تابلوها و کابل‌های فشارقوی بیرون: پرواز بادبادک نزدیک خطوط برق، بازی در نزدیکی دکل‌ها.

راهکارهای عملی برای ایمنی در برابر برق

رعایت چند قانون ساده می‌تواند جان شما و عزیزان‌تان را نجات دهد:

1. هرگز با دست خیس یا در محیط مرطوب به وسایل برقی دست نزنید.
2. قبل از تعمیر یا تعویض لامپ، فیوز مربوطه را قطع کنید یا دوشاخه را از پریز بکشید.
3. از پریزهای سه‌شاخه دارای اتصال به زمین⁹ برای وسایل بزرگ مانند یخچال، ماشین لباس‌شویی و رایانه استفاده کنید.
4. از محافظ برق¹⁰ (محافظ جان) در مدارهای خانه، مخصوصاً آشپزخانه و حمام، استفاده نمایید. این وسیله در صورت تشخیص نشتی جریان به زمین، بلافاصله مدار را قطع می‌کند.

در صورت بروز حادثه برق‌گرفتگی چه باید کرد؟

اگر فردی دچار برق‌گرفتگی شد، اقدامات زیر را به ترتیب و با احتیاط کامل انجام دهید:

1. قطع منبع برق: اولین و مهم‌ترین کار، قطع کلید اصلی (فیوز) یا کشیدن دوشاخه وسیله از پریز است.
2. اگر قطع برق ممکن نیست: از یک وسیله غیررسانا و خشک (مانند چوب خشک، دسته جارو، لوله پلاستیکی) برای دور کردن سیم یا وسیله برق‌دار از تماس با بدن مصدوم استفاده کنید. هرگز با دست خالی یا با وسیله فلزی و مرطوب به مصدوم یا سیم نزدیک نشوید.
3. درخواست کمک: بلافاصله با شماره اضطراری 115 (اورژانس) تماس بگیرید.
4. کمک‌های اولیه: پس از اطمینان از امنیت محیط، وضعیت تنفس و هوشیاری مصدوم را بررسی کنید. اگر نفس نمی‌کشد و شما آموزش دیده‌اید، احیای قلبی ریوی¹¹ (CPR) را آغاز کنید.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

¹ برق‌گرفتگی (Electric Shock): آسیب ناشی از عبور جریان الکتریکی از بدن.
² مدار الکتریکی (Electrical Circuit): مسیر بسته‌ای که جریان الکتریکی در آن جاری می‌شود.
³ ایست قلبی (Cardiac Arrest): توقف ناگهانی عملکرد مؤثر قلب.
⁴ رسانا (Conductor): ماده‌ای که اجازه عبور جریان الکتریکی را می‌دهد.
⁵ ولتاژ (Voltage): نیروی محرکه الکتریکی که باعث حرکت جریان می‌شود، واحد آن ولت (V) است.
⁶ سیم فاز (Live Wire): سیمی که دارای ولتاژ نسبت به زمین است.
⁷ "Freezing" or "Let-go" Phenomenon: پدیده ناتوانی در رها کردن جسم برق‌دار.
⁸ آریتمی قلبی (Cardiac Arrhythmia): بی‌نظمی در ضربان قلب.
⁹ اتصال به زمین (Grounding/Earthing): اتصال عمدی بخش‌های فلزی دستگاه به زمین برای ایمنی.
¹⁰ محافظ برق یا محافظ جان: قطع‌کننده جریان نشتی (Residual Current Device - RCD) یا قطع‌کننده مدار خطای زمین (Ground Fault Circuit Interrupter - GFCI).
¹¹ احیای قلبی ریوی (Cardiopulmonary Resuscitation - CPR): مجموعه اقدامات برای حفظ جریان خون و تنفس در فرد دچار ایست قلبی.
¹² جریان متناوب (Alternating Current - AC): جریانی که جهت و مقدار آن به طور متناوب تغییر می‌کند (مانند برق شهر).