منع افترا و توهین: قوانینی برای حفاظت از حریم شخصی در عصر رسانه
تفاوت کلیدی: توهین، افترا و نشر اکاذیب چیست؟
خیلی وقتها این کلمات به جای هم به کار میروند، اما در قانون معانی دقیق و متفاوتی دارند. درک این تفاوت، اولین قدم برای فهم موضوع است.
| عنوان جرم | تعریف و ماهیت | مثال ملموس |
|---|---|---|
| توهین | هر گفتار یا رفتاری که به قصد تحقیر و خوار کردن دیگری انجام شود. در اینجا راست یا دروغ بودن مطرح نیست، بلکه نحوه بیان و تأثیر آن بر شخصیت فرد مهم است. مثل فحش دادن یا مسخره کردن ظاهر کسی. | نوشتن یک کامنت تحت یک عکس در اینستاگرام با الفاظ رکیک و تحقیرآمیز. |
| افترا | نسبت دادن صریح یک عمل مجرمانه (مثل دزدی یا کلاهبرداری) به شخصی دیگر، بدون اینکه بتوانید آن را ثابت کنید. قلب ماجرا، اتهام دروغین یک جرم خاص است. | انتشار پستی در فضای مجازی با این مضمون که «همکلاسی من در امتحان تقلب کرد» در حالی که این ادعا کذب است. |
| نشر اکاذیب | پخش و انتشار اخبار دروغ و وقایع خلاف واقع، به قصد آسیب زدن به کسی یا به هم زدن آرامش افکار عمومی. ممکن است لزوماً به شخص خاصی نسبت داده نشود، اما انتشار دروغ موضوع اصلی است. | اشاعه شایعه در یک کانال تلگرامی مبنی بر تعطیلی طولانیمدت مدرسه، بدون هیچ منبع معتبر. |
قانون چه میگوید؟ مجازاتهای قانونی افترا و توهین
قوانین ایران به صراحت این اعمال را جرم دانسته و برای آنها مجازات تعیین کردهاند. این قوانین شامل فضای مجازی و رسانههای سنتی مثل مطبوعات هم میشود.
برای توهین ساده (مثل فحاشی در فضای مجازی) مجازات میتواند 74 ضربه شلاق یا جزای نقدی باشد. اگر توهین از طریق سیستمهای رایانهای انجام شود، مجازات شدیدتر است و شامل حبس از 91 روز تا 2 سال یا جزای نقدی سنگین میشود.
برای افترا نیز مجازات حبس از یک ماه تا یک سال پیشبینی شده است. در مورد نشر اکاذیب در فضای مجازی، قانون مجازات حبس از 91 روز تا دو سال یا جریمه نقدی قابل توجهی را در نظر گرفته است. علاوه بر این، اگر از طریق این اقدامات به کسی خسارت مادی یا معنوی وارد شود، وی میتواند به طور جداگانه برای جبران خسارت نیز شکایت کند.
چرا در فضای مجازی این جرائم شایعتر است؟
حتماً متوجه شدهاید که گاهی مردم در فضای مجازی حرفهایی میزنند که در روابط رو در رو نمیزنند. این موضوع چند دلیل روانشناختی و ساختاری دارد:
- احساس گمنامی و کاهش مسئولیت: وقتی پشت یک صفحه نمایش و با یک نام کاربری ناشناس هستیم، ممکن است احساس کنیم اعمالمان پیامد واقعی ندارد.
- عدم مشاهده واکنش فوری: در گفتوگوی حضوری، ناراحتی طرف مقابل را مستقیماً میبینیم و این ممکن است ما را مهار کند. اما در فضای مجازی، این بازخورد عاطفی فوری وجود ندارد.
- سهولت و سرعت انتشار: یک کلیک میتواند یک توهین یا شایعه را به هزاران نفر برساند. این سرعت و گستردگی، در دنیای واقعی قابل مقایسه نیست.
- تخلیه هیجانی ناسالم: برخی افراد، فضای مجازی را محلی برای تخلیه خشم و ناامیدیهای زندگی شخصی خود میدانند.
راهکارهای عملی: چگونه از خود محافظت کنیم و مسئولانه رفتار کنیم؟
آگاهی از قانون اولین قدم است. قدم بعدی، عمل کردن بر اساس این آگاهی در زندگی روزمره و دیجیتال است.
| اگر هدف جرم بودید | برای پیشگیری و رفتار مسئولانه |
|---|---|
| آرامش خود را حفظ کنید و به صورت تلافیجویانه پاسخ ندهید. | قبل از انتشار هر مطلب، عکس یا نظری، سه بار فکر کنید: آیا این درست است؟ آیا لازم است؟ آیا میتواند به کسی آسیب بزند؟ |
| از محتویات توهینآمیز یا افتراگونه اسکرینشات (عکس از صفحه) بگیرید. اینها مدرک محسوب میشوند. | در بحثهای آنلاین، بر روی ایدهها و استدلالها تمرکز کنید، نه بر تحقیر شخص طرف مقابل. |
| موضوع را با یک مشاور قابل اعتماد (والدین، معلم پرورشی، مشاور مدرسه) در میان بگذارید. | نسبت به اخبار و شایعات روحیه نقادی داشته باشید و آنها را بدون بررسی منبع، بازنشر نکنید. |
| در صورت جدی بودن موضوع، میتوان با همراهی والدین به پلیس فتا یا دادسرای جرایم رایانهای مراجعه و شکایت رسمی ثبت کرد. | حریم خصوصی دیگران را در شبکههای اجتماعی رعایت کنید. انتشار عکس یا اطلاعات شخصی دیگران بدون رضایت آنها میتواند مشکلساز باشد. |
پرسشهای متداول و پاسخ کوتاه
پاسخ: بله. طبق قانون، پیامهای خصوصی هم در صورت شکایت شاکی میتوانند مورد بررسی قضایی قرار گیرند. مهم محل وقوع جرم (فضای مجازی) و محتوای آن است.
پاسخ: این جرائم معمولاً قابل گذشت هستند. یعنی اگر شاکی رضایت دهد، ممکن است تعقیب قانونی متوقف شود. اما عذرخواهی لزوماً به معنای دریافت رضایت نیست و تصمیم نهایی با فرد شاکی است.
پاسخ: بله. نشر و گسترش یک خبر دروغ (حتی اگر منشأ آن شما نباشید) با قصد اضرار یا تشویش اذهان، میتواند مصداق نشر اکاذیب باشد. مسئولیت آنچه بازنشر میکنید، بر عهده خود شماست.
پاورقی
در این مقاله از مفاهیم و واژههای تخصصی استفاده شد که برای درک بهتر، معادل انگلیسی یا تعریف آنها آورده میشود:
[1]افترا: در انگلیسی Defamation یا Slander/Libel. به معنای نسبت دادن دروغین یک عمل مجرمانه به دیگری است.
توهین: در انگلیسی Insult یا Offense. به هر رفتار یا گفتاری که موجب تحقیر و خوار شمردن دیگری شود، اطلاق میگردد.
نشر اکاذیب: در انگلیسی Spreading Lies یا Dissemination of Falsehoods. به عمل انتشار و گسترش عمدی اخبار و اطلاعات نادرست گفته میشود.
پلیس فتا: پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات، واحد تخصصی نیروی انتظامی برای مبارزه با جرایم رایانهای و سایبری.
قابل گذشت: جرایمی که شکایت و تعقیب آنها منوط به درخواست شاکی خصوصی است و در صورت گذشت او، پیگرد قانونی متوقف میشود.
