حق شکایت و دادخواهی: وقتی رسانهها مرتکب اشتباه میشوند
حقوق مخاطب در مواجهه با رسانه: از مصرفکننده تا صاحب حق
وقتی یک بسته چیپس میخرید، انتظار دارید مواد تشکیلدهنده آن روی بسته نوشته شده باشد و اگر مشکلی داشت، بتوانید از تولیدکننده شکایت کنید. رابطه شما با رسانه هم تقریباً شبیه به همین است. شما مصرفکنندهی محتوا هستید و حقوقی دارید. مهمترین این حقوق عبارتند از:
| حقوق مخاطب | توضیح به زبان ساده | مثال نقض این حق |
|---|---|---|
| حق دسترسی به اطلاعات درست7 | رسانه موظف است اخبار و اطلاعات صحیح و مبتنی بر واقعیت منتشر کند. | پخش خبری جعلی مبنی بر تعطیلی مدارس در روزی که مدرسه دایر است. |
| حق حریم خصوصی8 | رسانه بدون اجازه شما حق ندارد عکس، فیلم یا اطلاعات شخصی شما را منتشر کند. | انتشار بدون اجازه عکس شما در یک گزارش تلویزیونی دربارهٔ پارک محل. |
| حق حفظ حیثیت و کرامت انسانی9 | رسانه نباید با انتشار مطالب توهینآمیز یا افترا10آمیز، آبرو و شخصیت شما را خدشهدار کند. | درج یک مطلب در شبکه اجتماعی که به دروغ شما را متهم به تقلب در مدرسه میکند. |
| حق پاسخ و اصلاح11 | اگر خبر یا مطلب نادرستی درباره شما منتشر شد، حق دارید پاسخ خود را در همان رسانه منتشر کنید. | وبسایت خبری بعد از انتشار خبر اشتباه، پاسخ کامل شما را در صفحه اول میگذارد. |
تخلفات رسانهای رایج: کدام کار رسانهها غیرقانونی است؟
همه اشتباهات رسانهای یکسان نیستند. بعضی از آنها ممکن است فقط بیدقتی باشند، اما برخی دیگر تخلف2 یا حتی جرم محسوب میشوند و میتوان برای آنها شکایت کرد. درک تفاوت این موارد اولین گام برای دادخواهی است.
مثال عینی: فرض کنید یک کانال تلگرامی مدرسه شما، نمرات تمام دانشآموزان را به همراه اسم کامل آنها منتشر کند. این کار احتمالاً هم نقض حریم خصوصی است و هم اگر باعث آبروریزی کسی شود، میتواند مصداق افترا باشد.
چگونه شکایت کنیم؟ نقشه راه قانونی برای مخاطب
اگر احساس کردید حقی از شما توسط یک رسانه پایمال شده، نباید فقط ناراحت شوید. یک فرآیند منطقی برای پیگیری وجود دارد. این فرآیند مانند حل یک مسئله ریاضی، مراحل گامبهگام دارد:
- مستندسازی: اولین و مهمترین کار، جمعآوری مدرک است. از صفحه خبر جعلی عکس بگیرید (اسکرینشات)، لینک مطلب را ذخیره کنید، اگر برنامهای از تلویزیون پخش شد، تاریخ و ساعت آن را یادداشت کنید. بدون مدرک، شکایت شما مانند معادلهای بدون عدد است: $ \text{شکایت بدون مدرک} = \text{نتیجهای ندارد} $.
- درخواست اصلاح و پاسخ: قبل از هر شکایت رسمی، به خود رسانه مراجعه کنید. یک درخواست کتبی (ایمیل یا نامه) ارسال کنید و بخواهید مطلب را تصحیح یا پاسخ شما را منتشر کنند. این مرحله مانند "اخطار قبل از بازی" است.
- شکایت به نهاد ناظر: اگر رسانه همکاری نکرد، نوبت مراجعه به مراجع قانونی میرسد. بسته به نوع رسانه و تخلف، این مراجع متفاوت هستند.
| مرجع قانونی (نهاد ناظر)5 | حوزه مسئولیت | مثال تخلف مرتبط |
|---|---|---|
| شورای نظارت بر فضای مجازی12 یا پلیس فتا13 | تخلفات در شبکههای اجتماعی، وبسایتها، کانالها | ایجاد صفحه جعلی با نام شما در اینستاگرام و نشر مطالب توهینآمیز. |
| سازمان صدا و سیما (دادسرای ویژه) | تخلفات رادیو و تلویزیونی | پخش تصویر شما در یک گزارش خبری با توضیحی نادرست که حیثیت شما را خدشهدار میکند. |
| مرکز توسعه فرهنگ و هنر در فضای مجازی (برای محتوای تولیدی) | شکایت از محتوای غیراخلاقی یا خلاف قانون در فضای مجازی | انتشار ویدیویی که حریم خصوصی شما را نقض میکند در آپارات یا شبکههای اجتماعی. |
| دادگاههای عمومی دادگستری | جرایمی مانند افترا، توهین، انتشار اسرار شخصی | یک روزنامه با چاپ مطلبی شما را متهم به دزدی کرده است. |
تذکر مهم: برای شکایت به دادگاه، معمولاً نیاز به وکیل دارید و فرآیند پیچیدهتر و طولانیتر است.
از شکایت تا نتیجه: یک سناریوی فرضی
بیایید با یک مثال عملی کل مسیر را طی کنیم. علی دانشآموز پایه دهم است. یک وبسایت خبری محلی، در گزارشی دربارهٔ یک درگیری در پارک، از عکس علی (که اتفاقاً آنجا بوده) استفاده کرده و در تیتر نوشته: "دستگیرشدگان درگیری پارک گلریز". این خبر نادرست است و علی دستگیر نشده. چه میکند؟
- مدرک: علی از صفحه وبسایت با تاریخ و آدرس واضح، اسکرینشات میگیرد.
- تماس با رسانه: از طریق فرم تماس یا ایمیل سایت، به مدیرمسئول14 سایت نامه مینویسد، مدارک را ضمیمه میکند و میخواهد یا عکس او را حذف کنند یا تیتر را تصحیح و توضیح دهند که او دستگیر نشده است.
- شکایت به نهاد ناظر: سایت هیچ پاسخی نمیدهد. علی با کمک خانوادهاش، با مراجعه به سامانه ثبت شکایات فضای مجازی (مثلاً مرکز توسعه فرهنگ و هنر در فضای مجازی)، شکایت خود را به همراه مدارک ثبت میکند.
- پیگیری و نتیجه: نهاد ناظر به شکایت رسیدگی میکند. اگر تخلف سایت ثابت شود، ممکن است به سایت دستور حذف مطلب یا درج اصلاحیه بدهد و حتی برای آن جریمه15 در نظر بگیرد. در صورت شدید بودن موضوع (مثل هتک حیثیت)، علی میتواند با وکیل به دادگاه شکایت کند و درخواست غرامت16 کند.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: خیر. نقد17 و اظهار نظر، اگر همراه با توهین، افترا یا نقض حریم خصوصی نباشد، معمولاً جزو آزادی بیان محسوب میشود و قابل شکایت نیست. مثلاً اگر کسی در کامنتهای یک پست اینستاگرامی بنویسد "به نظر من این برنامه تلویزیونی کسلکننده بود"، نمیتوان از او شکایت کرد. اما اگر بنویسد "مجری این برنامه دزد است"، این ادعای بدون سند، میتواند مصداق افترا باشد.
پاسخ: قطعاً بله. اعتبار یک رسانه به این معنی نیست که در امان قانون است. مهمتر از آن، حق پاسخ و اصلاح11 شما است. حتی معتبرترین رسانهها هم موظفند اگر مرتکب اشتباه شدند، آن را تصحیح کنند. قانون برای همه یکسان است.
پاسخ: نه همیشه. بسیاری از نهادهای ناظر (مانند پلیس فتا یا مراکز مربوط به فضای مجازی) خدمات رایگان دریافت شکایت دارند و فرآیند آنها نسبتاً ساده است. شروع کار اغلب با یک درخواست کتبی یا ثبت شکایت آنلاین است که هزینهای ندارد. هزینه هنگفت مربوط به زمانی است که بخواهید به دادگاه حقوقی یا کیفری بروید که در آن صورت نیاز به وکیل و پرداخت هزینههای دادرسی دارید.
پاورقی
1 رسانه (Media): هر وسیلهای که برای انتقال اطلاعات و اخبار به کار میرود؛ مانند رادیو، تلویزیون، روزنامه، وبسایت و شبکههای اجتماعی.
2 تخلف (Violation/Infraction): انجام کاری که برخلاف قانون، مقررات یا اصول اخلاقی حاکم بر یک حرفه است.
3 حق شکایت و دادخواهی (Right to Complain and Litigate): حق قانونی فرد برای طرح شکایت و درخواست رسیدگی قضایی به یک عمل خلاف.
4 مراحل قانونی (Legal Procedures): گامهای رسمی و تعریف شده در قانون برای پیگیری یک موضوع حقوقی یا قضایی.
5 نهادهای ناظر (Regulatory Bodies): سازمانهای دولتی یا عمومی که بر عملکرد یک صنعت یا بخش (مانند رسانه) نظارت و در صورت لزوم آن را تنظیم میکنند.
6 اخبار جعلی (Fake News): اخبار یا اطلاعاتی که عمداً و برای گمراه کردن مردم ساخته و منتشر میشوند.
7 حق دسترسی به اطلاعات درست (Right to Accurate Information).
8 حق حریم خصوصی (Right to Privacy).
9 حق حفظ حیثیت و کرامت انسانی (Right to Dignity and Reputation).
10 افترا (Defamation/Libel/Slander): نسبت دادن عمدی یک عمل نادرست و مجرمانه به دیگری، به گونهای که باعث آسیب به آبرو و حیثیت او شود.
11 حق پاسخ و اصلاح (Right of Reply and Correction).
12 شورای عالی فضای مجازی (Supreme Council of Cyberspace).
13 پلیس فتا (FATA Police): پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات، مسئول مقابله با جرایم سایبری.
14 مدیرمسئول (Responsible Director/Publisher): شخصی که مسئولیت قانونی کلیه مطالب منتشرشده در یک رسانه را بر عهده دارد.
15 جریمه (Fine/ Penalty).
16 غرامت (Compensation/Damages): پول یا مالی که برای جبران خسارت وارده به شخص پرداخت میشود.
17 نقد (Critique): بررسی و اظهار نظر منصفانه و مبتنی بر استدلال درباره یک اثر، عمل یا موضوع.
