درسنامه آموزشی دین و زندگی (1) کلاس دهم عمومی کلیه رشته ها با پاسخ درس 9: آهنگ سفر
-
دین و زندگی (1)
- درس 1: هدف زندگی
- درس 2: پر پرواز
- درس 3: خود حقیقی (فقط انسانی)
- درس 4: پنجرهای به روشنایی
- درس 5: آیندۀ روشن
- درس 6: منزلگاه بعد
- درس 7: واقعۀ بزرگ
- درس 8: فرجام کار
- درس 9: آهنگ سفر
- درس 10: اعتماد بر او (فقط انسانی)
- درس 11: دوستی با خدا
- درس 12: یاری از نماز و روزه
- درس 13: فضیلت آراستگی
- درس 14: زیبایی پوشیدگی
برای گام گذاشتن در مسیر قرب الهی و همچنین برای ثابت قدم ماندن در این راه، شایسته است اقدامات زیر را انجام دهیم:
1- تصمیم و عزم برای حرکت: عزم به معنای اراده و تصمیم بر انجام کاری است. آدمی با عزم خویش، آنچه را که انتخاب کرده است، عملی میسازد. البته عزم و ارادهی انسانها متفاوت است. هرقدر عزم قویتر باشد، رسیدن به هدف آسانتر است. استواری بر هدف، شکیبایی و تحمل سختیها برای رسیدن به آن هدف، از آثار عزم قوی است. کارهای بزرگ، عزمهای بزرگ میخواهد. آنان که عزم ضعیفی دارند، در برابر تندباد حوادث، تاب نمیآورند و مشکلات راه، آنان را به عقبنشینی وادار می کند. اما آنان که عزم قوی دارند، سرنوشت را به دست حوادث نمیسپارند و با قدرت به سوی هدف قدم برمیدارند. به همین جهت بعد از سفارشهایی که لقمان حکیم به فرزندش می کند و راه و رسم زندگی را به او نشان میدهد، به وی میگوید:
وَ اصبِر عَلیٰ ما اَصابَکَ اِنَّ ذٰلِکَ مِن عَزمِ الاُمورِ سورهی لقمان، آیهی 17
بر آنچه (در این مسیر) به تو میرسد صبر کن که این از عزم و ارادهی در کارهاست.
مقایسه (صفحهی 99 کتاب مشترک و 97 انسانی)
انسانهایی را که دارای عزم قوی هستند، با انسانهایی که عزم و ارادهی ضعیف دارند، مقایسه کنید و فرق آنها را با یکدیگر بنویسید.
دارای عزم قوی | دارای عزم ضعیف |
1- عملی ساخت انتخاب خود | 1- بیتابی در برابر تند باد حوادث |
2- به آسانی به هدف رسیدن | 2- عقبنشینی در برابر مشکلات راه |
3 - استوار ماندن بر هدف | 3- سپردن سرنوشت بهدست حوادث |
4- شکیبا و صبور در راه رسیدن به هدف | 4- ناشکیبایی برای رسیدن به هدف |
2- عهد بستن با خدا: کسی که راه رستگاری را که همان قرب و نزدیک شدن به خداست، شناخته و میخواهد در این مسیر قدم بگذارد، با خدای خود پیمان میبندد که آنچه خداوند برای رسیدن به این هدف مشخص کرده است، یعنی واجبات الهی را، انجام دهد و خداوند را خشنود سازد؛ همچنین از انجام آنچه که ما را از این هدف دور میسازد، یعنی کارهای حرام، اجتناب کند.
چقدر زیباست که خداوند، راه رستگاری ما را با رضایت خود همراه ساخته است؛ یعنی وقتی خدا از ما راضی خواهد بود که ما در مسیر رستگاری و خوشبختی خود گام برداریم؛ و آنگاه از ما ناخشنود خواهد بود که به خود ظلم کنیم و در مسیر هلاکت خود قدم گذاریم.
دربارهی عهد با خدا خوب است دو پیشنهاد زیر را انجام دهیم:
اول: برای عهد بستن، بهترین زمانها را انتخاب کنیم. بعد از نماز، شبهای قدر و شب یا روز جمعه زمانهای خوبی برای عهد بستن با خدا هستند.
دوم: عهد و پیمان خود را در زمانهای معینی، مانند آخر هر هفته، آخر هر ماه یا شب قدر هر سال، تکرار کنیم تا استحکام بیشتر پیدا کند و به فراموشی سپرده نشود.
تدبّر (صفحهی 100 کتاب مشترک و 98 انسانی)
در ترجمهی آیات زیر بیندیشید و براساس آن به سؤالات زیر پاسخ دهید.
- ... و هر که به عهدی که با خدا بسته وفادار بماند، به زودی پاداش عظیمی به او خواهد داد. سورهی فتح، آیهی 10
- کسانی که پیمان الهی و سوگندهای خود را به بهای ناچیزی میفروشند آنها بهرهای در آخرت نخواهند داشت؛ و خداوند با آنها سخن نمیگوید و به آنان در قیامت نمینگرد و آنها را (از گناه) پاک نمیسازد و عذاب دردناکی برای آنهاست. سورهی آل عمران، آیهی 77
- ... به پیمانی که با من بستهاید وفا کنید تا من نیز به پیمان شما وفا کنم. سورهی بقره، آیهی 40
الف) آنان که در زندگی پیمانهای خود با خدا را میشکنند به چه عاقبتی دچار میشوند؟
1- بهرهای در آخرت نخواهد داشت.
2- خداوند با آنها سخن نمیگوید.
3- در قیامت به آنها نگاه نمیکند.
4- از گناه پاک نمیشوند و عذاب دردناکی برای آنهاست.
ب) عمل به عهد و پیمانهای خود با خدا، چه ثمراتی دارد؟
1- بهزودی پاداش عظیمی به ما، خواهند داد.
2- خداوند نیز به پیمان خود با ما وفا میکند.
3- مراقبت: باقی ماندن بر پیمان خود با خدا و وفای بر عهد، رضایت خدا را در پی دارد و شکستن پیمان، شرمندگی در مقابل او را به دنبال میآورد؛ عهدی که ابتدا بسته میشود، مانند نوزادی است که باید از او «مراقبت» شود تا با عهدشکنی، آسیب نبیند.
امام علی میفرماید:
گذشت ایام، آفاتی در پی دارد و موجب از همگسیختگی تصمیمها و کارها میشود.
بهطور مثال، کسی عهد میبندد که هر روز پس از نماز صبح، یک صفحه قرآن بخواند؛ او باید مراقب باشد که کارهای دیگر، او را به خود مشغول نکند و این تصمیم خود را فراموش نکند و نیز عواملی را که سبب سستی در اجرای این تصمیم میشود، از سر راه بردارد.
بررسی (صفحهی 101 کتاب مشترک و 99 انسانی)
چه عواملی میتواند مانع اجرای تصمیم شود؟ برخی از آنها را نام ببرید:
1- عزم و اراده ضعیف و غفلت از تصمیم
2- نداشتن برنامهریزی
3- وجود کمبودها و نقصها و عدم تحمل سختیها
4- شرایط محیطی، زمان و رفتار اطرافیان
4- محاسبه و ارزیابی: بعد از مراقبت، نوبت محاسبه است تا میزان موفقیت و وفاداری به عهد، بهدست آید و عوامل موفقیت یا عدم موفقیت، شناخته شود. بعد از محاسبه اگر معلوم شود که در انجام عهد خود موفق بودهایم، خوب است خدا را سپاس بگوییم و شکرگزار او باشیم؛ زیرا میدانیم که او بهترین پشتیبان ما در انجام پیمانهاست.
اما اگر معلوم شود که سستی ورزیدهایم، خود را سرزنش کنیم و مورد عتاب قرار دهیم و از خداوند طلب بخشش کنیم و با تصمیم قویتر، دوباره با خداوند عهد ببندیم و وارد عمل شویم. یادمان باشد که یک حسابرسی بزرگ در قیامت در پیش داریم و اگر خودمان در اینجا به حساب خود نرسیم، در قیامت بهطور جدی اعمال ما را محاسبه خواهند کرد.
پیامبر اکرم (ص) فرمود:
حاسِبوا اَنفُسَکُم قَبلَ اَن تُحاسَبوا
«به حساب خود رسیدگی کنید، قبل از اینکه به حساب شما برسند».
بهتر است هر شب کارهای روز خود را ارزیابی کنیم و در پایان هفته نیز به حساب آن هفته، رسیدگی کنیم. همچنین، سالی یک بار برنامهی سال خود را مرور کنیم؛ یکی از بهترین زمانهای محاسبهی سالانه، شبهای قدر ماه مبارک رمضان است تا بتوانیم براساس آن، تصمیمهای بهتری برای آینده بگیریم.
از امیرالمؤمنین علی (ع) پرسیدند:
زیرکترین انسان کیست؟
فرمود: کسی که از خود و عمل خود برای بعد از مرگ حساب بکشد.
پرسیدند: چگونه؟
فرمود: چون صبح تا شب به کار و زندگی پرداخت، در شب به خود برگردد و بگوید:
ای نفس! امروز روزی بود که بر تو گذشت و دیگر باز نمیگردد. خدا دربارهی این روز از تو خواهد پرسید که آن را چگونه گذراندی و در آن چه کردی؟ آیا به یاد او و سپاس از او بودی؟ آیا گره از کار فروبستهی مؤمنی گشودی؟ آیا گرد غم از چهرهای زدودی؟ آیا ...؟
تفکر در احادیث (صفحهی 102 کتاب مشترک و 100 انسانی)
در جدول زیر، سه سخن از امام علی (ع) آمده است. در این سخنان تأمل کنید و آثاری که آن حضرت برای محاسبه بیان فرموده است، استخراج کنید.
حدیث | پیام |
---|---|
1- مَن حاسَبَ نَفسَهو وَقَفَ عَلیٰ عُیوِبهی وَ اَحاطَ بذُنوِبهی وَ استَقالَ الذُّنوبَ وَ اَصلَحَ العُیوبَ |
با آگاه شدن از عیبها به گناهانش احاطه مییابد و از خداوند طلب آمرزش میکند. عیبهای خود را اصلاح میکند. |
2- ثَمَرَةُ المُحاسَبَِة صَلاحُ النَّفسِ |
سلامت و اصلاح نفس |
3- مَن حاسَبَ نَفسَهو سَِعدَ |
سعادتمند و خوشبخت میشود. |
پیامبر و اهل بیت ایشان، برترین اسوهها
برای حرکت در مسیر هدف، وجود اسوه و الگوهایی که راه را با موفقیت طی کرده و به مقصد رسیدهاند، بسیار ضروری است. زیرا وجود این الگوها، اولاً به ما ثابت میکند که این راه موفقیتآمیز است؛ ثانیاً میتوان از تجربهی آنان استفاده نمود و مانند آنان عمل کرد و از همه مهمتر اینکه میتوان از آنان کمک گرفت و با دنبالهروی از آنان سریعتر به هدف رسید. از اینرو قرآن کریم، پیامبر را بهعنوان الگو معرفی میکند و میفرماید:
«رسول خدا برای شما نیکوترین اسوه است»
و پیامبر نیز همواره از اهلبیت بهعنوان انسانهایی برتر که مسیر زندگی را با موفقیت پیمودهاند و پیروی از آنان موجب رستگاری و نجات انسان میشود، یاد کرده و ما را به الگو گرفتن از آنان دعوت کرده است.
- ممکن است این سؤال به ذهن بیاید که چگونه میشود انسانهای بزرگی را که حدود 1400 سال قبل زندگی کردهاند، اسوه قرار داد؟
پاسخ این است که اسوه بودن آن بزرگان مربوط به اموری که بهطور طبیعی و با تحولات صنعتی تغییر میکنند، نیست. وسایل حملونقل، وسایل خانه، امکانات شهری، شکل و جنس پارچهها و لباسها از این قبیلاند.
اسوه بودن در اموری است که همواره برای بشر خوب و باارزش بودهاند. عدالت، گذشت، فداکاری، مهربانی، داشتن نظم و برنامه در زندگی و … از ارزشهایی است که همواره مورد احترام بشر بوده است و با گذشت زمان، حتی درک بهتری از آنها نیز بهدست آمده است. پیامبر و اهلبیت اسوههای انسانیت هستند و انسانیت دیروز و امروز و فردا ندارد.
بهطور مثال، امام حسین (ع) از پدر گرامی خود نقل میکند که رسول خدا در منزل، اوقات خود را سه قسمت میکرد. قسمتی برای عبادت، قسمتی برای اهل خانه و قسمتی برای رسیدگی به کارهای شخصی. سپس آن قسمتی را که به خود اختصاص داده بود، میان خود و مردم تقسیم میکرد و مردم را به حضور میپذیرفت و به کارهایشان رسیدگی میکرد.
برنامهریزی و تقسیم زمان، درس و الگویی همیشگی است که از این حدیث به دست میآید.
- همچنین ممکن است این سؤال پیش آید که پیامبر یک انسان معصوم است؛ چگونه میتوان ایشان را اسوه قرار داد و مثل او عمل کرد؟
پاسخ این است که ما او را اسوهی کامل خود قرار میدهیم؛ چون میدانیم که هر کاری که انجام داده، درست بوده و مطابق دستور خداوند بوده است. اما اسوه قرار دادن ایشان به این معنا نیست که ما عین او باشیم و در همان حد عمل کنیم، بلکه بدین معناست که در حد توان از ایشان پیروی کنیم و خود را به راه و روش ایشان نزدیکتر کنیم.
امیرالمؤمنین دربارهی چگونگی پیروی از ایشان میفرماید:
آگاه باش برای هر پیروی کنندهای، امام و پیشوایی است که باید از او تبعیت کند و از علم او کسب نور کند. هشیار باش، امام شما از دنیایش به دو لباس کهنه و از خوراکش به دو قرص نان کفایت کرده است. اما شما قطعاً توانایی این قناعت را ندارید؛ ولی با پرهیزکاری و کوشش [در راه خدا] و عفت و درستکاری مرا یاری کنید.
دفتر برنامهریزی
یک دفتر شخصی تهیه کنید و برنامههای زندگی خود را بهطور منظم در آن یادداشت نمایید. این دفتر میتواند شامل دو قسمت باشد:
1- عهدهای کلی و اساسی که برای تمام زندگی بسته میشود.
2- برنامهها و عهدهای روزانه یا هفتگی.
بهتر است هر یک از این دو قسمت دارای بخشهای معین باشد که بتوانید بهراحتی آنها را پیگیری کنید و در آن اصلاحات لازم را به عمل آورید. بهطور مثال، برای برنامههای روزانه یا هفتگی میتوانید مانند جدول عمل کنید.
مورد عهد: خواندن نماز اوّل وقت | تاریخ: 22 / 9 / 1400 | |||
مراقبت: نکاتی که در طول عمل به این عهد، باید رعایت کنیم: |
||||
محاسبه: | ||||
زمان | میزان موفقیت | عوامل موفقیت | عوامل شکست | راههای کسب موفقیت بیشتر |
نماز صبح ظهر و عصر مغرب و عشاء |
عالی عالی خوب |
استراحت کافی در شب شرکت در نماز جماعت |
با کمی تأخیر بهعلت رفتن به خیابان و دیر رسیدن | برنامهریزی دقیقتر |
اندیشه و تحقیق (صفحهی 106 کتاب مشترک و 104 انسانی)
1- برای ثابت قدم ماندن در مسیر قرب به خداوند چه اقداماتی لازم است؟ 1- تصمیم عزم برای حرکت 2- عهد بستن با خداوند 3- مراقبت بر پیمان خود با خدا 4- محاسبه و ارزیابی
2- مقصود از اینکه رسول خدا برای مسلمانان اسوه است، چیست؟
چون میدانیم هر کاری که انجام داده درست بوده و مطابق دستور خداوند بوده است، اما اسوه قرار دادن ایشان به این معنا نیست که ما عین او باشیم و در همان حد عمل کنیم، بلکه بدین معناست که در حد توان از ایشان پیروی کنیم و روز به روز موفقتر باشیم.