مسئولیت اجتماعی رسانه: توجه رسانه به پیامدهای اجتماعی بازنمایی‌ها بر نگرش و رفتار مخاطبان

مسئولیت اجتماعی رسانه: پیامدهای نگرش و رفتار ما

رسانه چگونه دنیای ذهنی ما را می‌سازد؟

تصور کنید همیشه در یک اتاق خاص با رنگ‌های مشخص زندگی کرده‌اید. پس از مدتی، دنیا را فقط در همان رنگ‌ها می‌بینید. رسانه‌ها نیز تا حد زیادی چنین کاری با ذهن ما می‌کنند. آن‌ها مانند پنجره‌ای هستند که ما از طریق آن جهان اطراف را مشاهده می‌کنیم، اما این پنجره همه‌چیز را نشان نمی‌دهد. آن‌ها با انتخاب و بزرگ‌نمایی برخی موضوعات و نادیده گرفتن بقیه، به ما می‌گویند که «درباره چه چیزی فکر کنیم». به این فرآیند برجسته‌سازی¹ می‌گویند.

برای مثال، فرض کنید در یک ماه، اخبار تلویزیون و صفحات مجازی پر است از گزارش موفقیت‌های ورزشی بانوان کشور. طبیعی است که بحث‌های روزمره، احترام عمومی و حتی علاقه نوجوانان به آن رشته ورزشی بیشتر می‌شود. برعکس، اگر تمرکز فقط بر روی اخبار منفی باشد، حس ناامیدی و بدبینی در جامعه افزایش می‌یابد. این دقیقاً مسئولیت سنگین رسانه را نشان می‌دهد: انتخاب و نمایش واقعیت، خودش می‌تواند واقعیت جدیدی خلق کند.

یکی از نظریه‌های مهم در این زمینه، نظریه کاشت² است. بر اساس این نظریه، مواجهه بلندمدت با محتوای رسانه‌ها، به‌تدریج ارزش‌ها و نگرش‌های مخاطب را شبیه به جهان نمایش‌داده‌شده در رسانه می‌کند. مثل کاشتی که به‌مرور زمان ثمر می‌دهد.

بازنمایی؛ از مصرف تا مشارکت

کلمه کلیدی «بازنمایی»³ به معنای نحوه نمایش و به تصویر کشیدن افراد، گروه‌ها، سبک زندگی و ایده‌ها در رسانه است. رسانه‌ها از طریق ابزارهایی مثل فیلم‌نامه (سناریو)، فضاسازی و خود بازنمایی، می‌توانند نگرش ما را شکل دهند. این تأثیر را در حوزه‌های مختلف زندگی می‌توان دید:

مطالعه‌ای نشان داد که 8 از هر 10 نوجوان آمریکایی حداقل هفته‌ای یک بار با تئوری‌های توطئه در فضای مجازی مواجه می‌شوند و بسیاری از آنان حداقل به یکی از آن‌ها باور دارند. این آمار هشداردهنده، نتیجه بازنمایی نادرست و گسترده اطلاعات غلط است و لزوم مسئولیت‌پذیری رسانه‌ها و نیز هوشیاری مخاطبان را فریاد می‌زند.

ما در برابر رسانه: منفعل نیستیم

اگرچه رسانه‌ها قدرت زیادی دارند، اما ما به عنوان مخاطب، ماشین‌های منفعل و پذیرنده نیستیم. این رابطه شبیه یک کشمکش مداوم است. گاهی رسانه با تکنیک‌های پیشرفته تأثیر می‌گذارد و گاهی ما با کسب دانش و مهارت، در برابر تأثیر نامطلوب آن می‌ایستیم و حتی محتوا را به شکلی متفاوت تفسیر می‌کنیم.

نظریه «استفاده و رضامندی»⁴ بر این نقش فعال مخاطب تأکید دارد. بر این اساس، ما بر اساس نیازها و انگیزه‌های خود (مثل سرگرمی، کسب اطلاعات یا اجتماعی بودن) به سراغ رسانه خاصی می‌رویم و از آن استفاده می‌کنیم. بنابراین تأثیر پیام یکسان نیست و به ویژگی‌های روانی و انتخاب ما بستگی دارد.

کلید این نقش‌آفرینی فعال، داشتن «سواد رسانه‌ای»⁵ است. سواد رسانه‌ای مجموعه‌ای از مهارت‌هاست که به ما کمک می‌کند محتوای رسانه‌ای را به طور انتقادی تحلیل کنیم، اهداف پنهان آن را بفهمیم، اطلاعات درست را از نادرست تشخیص دهیم و محتوایی مسئولانه تولید کنیم. جالب است که 94 درصد نوجوانان آمریکایی خواستار آموزش سواد رسانه‌ای در مدارس هستند.

پرسش‌های مهم و اشتباهات رایج

پاورقی

¹برجسته‌سازی (Agenda-Setting Theory): نظریه‌ای که بیان می‌کند رسانه‌ها با انتخاب و تأکید بر موضوعات خاص، تعیین می‌کنند مخاطبان درباره «چه چیزی» فکر کنند.
²نظریه کاشت (Cultivation Theory): نظریه‌ای که می‌گوید مواجهه بلندمدت با محتوای رسانه‌ها، به‌تدریج درک مخاطب از واقعیت را شبیه به جهانِ نمایش‌داده‌شده در رسانه می‌کند.
³بازنمایی (Representation): شیوه‌ای که رسانه‌ها از طریق آن افراد، مکان‌ها، رویدادها یا ایده‌ها را به تصویر می‌کشند و معناسازی می‌کنند. این بازنمایی لزوماً عینی نیست و می‌تواند جهت‌دار باشد.
⁴نظریه استفاده و رضامندی (Uses and Gratifications Theory): رویکردی که بر نقش فعال مخاطب در انتخاب رسانه برای ارضای نیازها و انگیزه‌های خاص خود تأکید دارد.
⁵سواد رسانه‌ای (Media Literacy): مجموعه مهارت‌های ضروری برای دسترسی، تحلیل، ارزیابی، خلق و مشارکت مسئولانه در ارتباطات رسانه‌ای در انواع قالب‌ها.
⁶نظریه برنامه‌ریزی شده رفتاری (Theory of Planned Behavior - TPB): مدلی که پیش‌بینی می‌کند قصد و نیت فرد برای انجام یک رفتار، تحت تأثیر نگرش او، هنجارهای ذهنی (فشار اجتماعی) و کنترل رفتاری درک‌شده است.