روابط خانوادگی: آینهای به نام رسانه
رسانه چه تصویری از خانواده نشان میدهد؟
وقتی سریال یا فیلمی درباره خانواده تماشا میکنیم، در حال مشاهده نمونهای از بازنمایی[1] هستیم. بازنمایی یعنی انتخاب و ساختن یک تصویر خاص از واقعیت توسط رسانه. رسانه همه جزئیات زندگی یک خانواده را نشان نمیدهد، بلکه بخشهایی را برجسته و بخشهایی را کمرنگ میکند. این انتخابها الگوهای مشخصی را شکل میدهند که اغلب از واقعیت زندگی روزمره فاصله دارند. مثلاً در برخی آثار، خانواده یا آنقدر ایدهآل و بینقص نشان داده میشود که غیرواقعی به نظر میرسد، یا آنقدر درگیر بحران و مشکل است که گویی هیچ راه حلی وجود ندارد.
یک مشکل بزرگ در بازنمایی خانواده در رسانههای داخلی، شکاف میان این تصاویر و تجربه واقعی اکثر خانوادههای ایرانی است. گاهی نویسندگان و سازندگان، بر اساس سبک زندگی محدود و خاص خود (مثلاً زندگی در محلههای خاص یا طبقه مرفه) فیلم میسازند و آن را به کل جامعه تعمیم میدهند. نتیجه، تصویری کاریکاتوری و کلیشهای است که با زیستجهان مخاطب همخوانی ندارد.
| نقش خانوادگی | کلیشههای سنتی رایج | تصویرهای جدیدتر |
|---|---|---|
| پدر | نانآور جدی و کمی دور از احساسات. تصمیمگیر نهایی خانواده. | پدری مهربان و درگیر در امور فرزندان (مانند فیلیپ دانفی در «خانواده مدرن»). گاهی پدری خانهدار. |
| مادر | کدبانوی فداکار و عاطفی که همیشه در خانه است. | مادر شاغل موفق که بین کار و خانواده در تلاش است. گاهی تحت قضاوت «پلیس مادری رسانهای» قرار میگیرد. |
| فرزندان | فرزند مطیع و بیچونوچرا. | نوجوانی مستقل با عقاید خاص خود که گاهی با والدین تعارض دارد. |
| ساختار خانواده | خانواده هستهای سنتی (پدر، مادر، فرزند). | نمایش خانوادههای تکوالد، خانوادههای چندنسلی یا دارای فرزندخوانده. |
تاثیر قاب تلویزیون بر زندگی واقعی ما
این تصاویر رسانهای تنها یک سرگرمی ساده نیستند. آنها میتوانند به آرامی بر ادراک، انتظارات و حتی رفتار ما تاثیر بگذارند. این تاثیرگذاری از دو طریق اصلی رخ میدهد:
۱. شکلدهی به انتظارات و هنجارها: وقتی مدام خانوادههایی را میبینیم که پدران همیشه قوی و بدون اشتباه یا مادران همیشه فداکار و خسته هستند، به تدریج این تصویر به عنوان یک «هنجار»[2] یا معیار عادی در ذهن ما ثبت میشود. ممکن است یک نوجوان، عملکرد والدین واقعی خود را با این الگوهای اغراقشده رسانهای مقایسه کند و احساس ناکافی بودن کند. یا ممکن است فرد در آینده، برای تشکیل خانواده، به دنبال تحقق همان الگوهای غیرواقعی باشد.
۲. اثر بر سلامت روان و رفتار: محتوایی که تماشا میکنیم، به ویژه اگر افراطی و مداوم باشد، میتواند مستقیماً بر خلق و خو و رفتار تاثیر بگذارد. پژوهشها نشان میدهند که زمان طولانی استفاده از صفحه نمایش[3] (تماشای تلویزیون، بازی، شبکههای اجتماعی) با مشکلات عاطفی و رفتاری در کودکان و نوجوانان مرتبط است.
در شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، نمایش دائمی لحظات شاد و عالی خانوادههای دیگر میتواند باعث مقایسه اجتماعی ناسالم شود. نوجوان یا حتی والدین ممکن است زندگی عادی خود را با این «هایلایت»های[6] منتخب مقایسه کرده و احساس کمبود کنند. همچنین، برخی مطالعات نشان میدهند که استفاده مشکلزا از شبکههای اجتماعی با پریشانی روانی[7] بیشتر در نوجوانان مرتبط است، به خصوص اگر عملکرد خانوادگی[8] ضعیفی داشته باشند.
راهکارهایی برای خانوادههای هوشمند در عصر رسانه
خوشبختانه میتوان با آگاهی و اقدام فعال، از رسانه به عنوان یک فرصت برای تقویت روابط خانوادگی استفاده کرد، نه تضعیف آن. این راهکارها برای یک دانشآموز و خانوادهاش بسیار کاربردی هستند:
۱. تماشای فعال و گفتوگو: به جای مصرف منفعلانه، میتوان با همراهی خانواده فیلم یا سریالی را تماشا کرد و پس از آن در موردش صحبت کرد. سوالاتی مانند: «به نظرت رفتار آن پدر با فرزندش درست بود؟»، «آیا چنین مشکلی ممکن است برای ما هم پیش بیاید؟ اگر آری، چگونه حلش میکردیم؟». این کار نه تنها باعث نقد محتوا میشود، بلکه فرصتی برای تبادل نظر و شناخت بیشتر اعضای خانواده از دیدگاه یکدیگر فراهم میکند.
۲. مدیریت زمان و ایجاد تعادل: تعیین محدودیت زمانی برای استفاده از انواع صفحه نمایش (موبایل، تبلت، تلویزیون) ضروری است. می‾توان بر اساس توصیههای علمی (مثلاً حداکثر 2 ساعت در روز برای اوقات فراغت) یک برنامه خانوادگی تنظیم کرد. مهمتر از مدت زمان، کیفیت محتوای انتخاب شده است.
۳. جایگزینسازی با فعالیتهای تعاملی: بخشی از زمانی که میتواند صرف رسانه شود، به فعالیتهای مشترک و بدون صفحه نمایش اختصاص داده شود. پیادهروی، بازیهای گروهی، پختن غذا با هم یا حتی مطالعه کتاب در یک فضای مشترک. این فعالیتها مهارتهای اجتماعی-عاطفی مثل همدلی و حل مسئله را به صورت واقعی تقویت میکنند.
۴. الگوسازی مثبت و انتخاب آگاهانه: به دنبال آثاری باشید که روابط خانوادگی سالم، گفتوگوی منطقی، حل تعارض بدون خشونت و حمایت عاطفی را نشان میدهند. مثلاً سریال «قصههای مجید» نمونهای موفق از بازنمایی صمیمیت و روابط عاطفی در چارچوب فرهنگ ایرانی است.
| هدف | اقدام عملی | مثال ملموس |
|---|---|---|
| کاهش زمان منفعلانه | تعیین «ساعت بدون صفحه نمایش» در روز (مثلاً هنگام شام). | همه موبایلها را در سبدی میگذاریم و یک ساعت فقط با هم گپ میزنیم. |
| تبدیل به فرصت گفتوگو | تماشای برنامه با خانواده و بحث درباره پیامهای آن. | بعد از دیدن فیلم، هرکسی یک نکته مثبت و یک نکته منفی از رفتارهای خانوادگی در فیلم میگوید. |
| تقویت تعامل واقعی | جایگزین کردن حداقل یک فعالیت مشترک به جای تماشای تلویزیون. | به جای سریال شبانه، جمعهها با هم یک بازی فکری یا ورزش دستهجمعی انجام میدهیم. |
| انتخاب محتوای آگاهانه | جستوجوی آثار با محتوای خانوادهمحور مثبت. | قبل از دیدن یک فیلم جدید، نظرات یا نقدهای کوتاه درباره نحوه پرداخت به موضوع خانواده در آن را میخوانیم. |
سوالات رایج درباره خانواده و رسانه
پاسخ: بله، اما تحت شرایطی. اگر این تصاویر صرفاً برای جلب توجه یا نمایش خشونت باشند، میتوانند نگرش منفی ایجاد کنند. اما اگر به درستی و واقعبینانه پرداخته شوند و راهحلهای منطقی برای مشکلات نشان داده شود، میتوانند مانند یک «شبیهساز» عمل کنند. آنها به ما کمک میکنند مشکلات را از دور ببینیم، درباره علل و عواقب آن فکر کنیم و راهحلهای ممکن را مرور کنیم. کلید اصلی، نگاه نقادانه و همراه با گفتوگو است.
پاسخ: این احساس کاملاً طبیعی است، اما به یاد داشته باش که آن تصاویر رسانهای واقعی نیستند. آنها محصول یک فیلمنامه هستند که برای جذابیت، اغراق میکنند. خانوادههای واقعی ترکیبی از نقاط قوت و ضعف هستند. به جای مقایسه، سعی کن نقاط مثبت و تلاشهای والدینت را ببینی. همچنین میتوانی در یک فضای آرام، احساست را با آنها در میان بگذاری. اغلب، گفتوگوی صادقانه خودش یک نشانه از یک رابطه خانوادگی سالم و واقعی است که از هر فیلمی ارزشمندتر است.
پاسخ: به این نشانهها توجه کن: اگر بیشتر وقتت را به جای صحبت با اعضای خانواده، در اتاقت و با موبایل میگذرانی؛ اگر هنگام صحبت با آنها همزمان به صفحه موبایل نگاه میکنی؛ اگر احساس میکنی زندگی دیگران در شبکههای اجتماعی از زندگی تو شادتر و کاملتر است و این تو را ناراحت یا مضطرب میکند؛ یا اگر برای فرار از یک بحث یا احساس ناخوشایند در خانه، سریع به سراغ گوشی میروی. اینها هشدارهایی هستند که نشان میدهند نیاز است یک بازنگری در عادتهایت داشته باشی و زمان بیشتری برای تعامل واقعی اختصاص بدهی.
پاورقی
1 بازنمایی (Representation): فرآیند ساخت معنا درباره جهان از طریق تصاویر، صداها یا کلمات در یک رسانه.
2 هنجار (Norm): الگوی رفتاری مورد انتظار و پذیرفته شده در یک گروه یا جامعه.
3 زمان صفحه نمایش (Screen Time): مدت زمانی که فرد صرف استفاده از دستگاههای دارای صفحه نمایش مانند تلویزیون، تلفن همراه، تبلت و رایانه میکند.
4 مشکلات سلوک (Conduct Problems): الگوهای رفتاری ضداجتماعی، پرخاشگرانه یا ناقض قوانین.
5 جابجایی (Displacement): در اینجا به معنای جایگزین شدن زمان تعامل واقعی و فعالیتهای ضروری رشد با زمان استفاده از رسانه.
6 هایلایت (Highlight): برجستهترین و بهترین لحظات که برای نمایش انتخاب میشوند.
7 پریشانی روانی (Psychological Distress): حالت ناخوشایندی از استرس، اضطراب یا افسردگی.
8 عملکرد خانوادگی (Family Functioning): نحوه ایفای نقشها، برقراری ارتباط و حل مشکلات در یک خانواده.
