سانسور رسانهای: وقتی رسانهها بخشی از واقعیت را پنهان میکنند
سانسور چیست و چگونه کار میکند؟
در سادهترین تعریف، سانسور رسانهای[1] به حذف یا نادیده گرفتن عمدی بخشی از اطلاعات، اخبار یا دیدگاهها توسط رسانهها گفته میشود. این کار ممکن است به دلایل سیاسی، اقتصادی، ایدئولوژیک یا حتی فشار گروههای خاص انجام شود. هدف نهایی، شکلدهی به افکار عمومی و کنترل دریچهای است که مردم از طریق آن جهان را میبینند.
بیایید با یک مثال شروع کنیم: تصور کنید در یک شبکه اجتماعی، یک ویدیوی مهم از یک اتفاق خبرساز پخش میشود، اما پس از چند ساعت ناپدید میگردد. ممکن است پلتفرم به دلیل نقض «قوانین جامعه» آن را حذف کرده باشد. اما گاهی این حذف، میتواند تحت تأثیر فشارهای پنهان بیرونی باشد. این یک شکل مدرن سانسور است.
سانسور همیشه آشکار و با اعلان رسمی نیست. روشهای رایج آن را میتوان در چند دسته کلی جای داد:
| نوع سانسور | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| سانسور مستقیم (دولتی) | دولتها به طور رسمی و با قانون، پوشش برخی موضوعات را ممنوع یا محدود میکنند. | ممنوعیت پخش اخبار مربوط به یک تظاهرات خاص در اخبار ساعت 20:00. |
| سانسور توسط واسطه (غیرمستقیم) | مقامات دولتی به طور غیررسمی و با فشار یا تشویق، شرکتهای خصوصی (مثل شبکههای اجتماعی) را به حذف محتوا وامیدارند . | دریافت نامه یا تماس تلفنی یک مقام از یک رسانه برای «توصیه» به عدم پوشش یک خبر. |
| خودسانسوری | رسانه یا خبرنگار از ترس عواقب (از دست دادن شغل، محبوبیت یا مواجهه با مشکل قانونی)، خودش از انتشار خبر خودداری میکند . | یک روزنامهنگار که گزارش حساسی در دست دارد، به دلیل ترس از آینده شغلیاش، آن را منتشر نمیکند. |
| سانسور الگوریتمی | الگوریتمهای پلتفرمهای اینترنتی، محتوای خاصی را بدون توضیح شفاف، کمرنگ یا حذف میکنند. | کاهش ناگهانی تعداد بازدیدهای یک صفحه که درباره یک موضوع خاص بحث میکند، بدون هیچ هشداری. |
تأثیر سانسور بر آموزش و دانشآموزان
سانسور فقط محدود به اخبار سیاسی نیست. یکی از حساسترین حوزههایی که امروزه تحت تأثیر سانسور قرار گرفته، سیستم آموزشی است. وقتی کتابهای درسی یا کتابهای کتابخانه مدارس به دلایل ایدئولوژیک حذف یا تغییر مییابند، در واقع شکل ظریفی از سانسور رخ داده است.
برای مثال، در برخی مناطق، کتابهایی که به موضوعات تاریخ نژادپرستی، هویت جنسی یا برابری میپردازند، از فهرست کتابهای مجاز مدارس حذف شدهاند . طرفداران این حذفها میگویند این مطالب برای سن دانشآموزان «مناسب نیست»، اما منتقدان معتقدند این کار، دانشآموزان را از یادگیری تاریخ کامل و درک جامع جامعه محروم میکند.
این نوع سانسور آموزشی میتواند چند پیامد عمده داشته باشد:
- تولید دانشآموزانی با اطلاعات ناقص: دانشآموزانی که فقط بخشی از واقعیت تاریخی یا اجتماعی را میآموزند.
- تضعیف تفکر انتقادی: وقتی با یک داستان واحد و بدون چالش مواجه میشویم، قدرت پرسشگری و تحلیل ما کم میشود.
- احساس طردشدگی در برخی دانشآموزان: اگر تجربیات یا تاریخچه گروهی خاص (مثلاً یک اقلیت قومی یا مذهبی) همیشه نادیده گرفته یا حذف شود، آن دانشآموزان ممکن است احساس کنند وجود و هویتشان در جامعه نادیده گرفته شده است .
سلاح مقابله: سواد رسانهای چیست و چرا مهم است؟
در مقابل سانسور و انبوه اطلاعات دستکاری شده، بهترین سلاح هر شهروند — و به ویژه هر دانشآموز — داشتن سواد رسانهای است. سواد رسانهای به معنی داشتن مهارتهای لازم برای دسترسی، تجزیه و تحلیل، ارزیابی و خلق محتوا در اشکال مختلف رسانهای است .
یک فرد با سواد رسانهای بالا، مانند یک کارآگاه خبره عمل میکند. او هر خبر یا پستی را به سادگی نمیپذیرد، بلکه سوالات مهمی از خود میپرسد:
- این مطلب را چه کسی منتشر کرده؟ چه پیشینهای دارد؟
- هدف از انتشار این محتوا چیست؟ آیا قصد فروش چیزی، متقاعد کردن من یا صرفاً اطلاعرسانی دارد؟
- چه بخشهایی از ماجرا ممکن است حذف شده باشد؟
- اگر از زاویه دیگری به این موضوع نگاه کنم، چه میبینم؟
تحقیقات علمی نشان دادهاند که آموزش سواد رسانهای به دانشآموزان میتواند نه تنها استفاده سالمتری از شبکههای اجتماعی را به همراه داشته باشد، بلکه به بهبود بلوغ عاطفی آنان نیز کمک کند .
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: این یک نقطه بحثبرانگیز است. بسیاری موافقند که محدودیتهای محدود برای محافظت از عموم (مثل جلوگیری از اشاعه نفرت یا محتوای آزاردهنده کودکان) لازم است. اما خط قرمز اصلی اینجاست: چه کسی و با چه معیارهایی تصمیم میگیرد چه چیزی مضر است؟ اگر این معیارها شفاف نباشند و هدف واقعی، سرکوب ایدههای مخالف باشد، آنگاه این سانسور تبدیل به ابزاری خطرناک میشود. مشکل اصلی، سوءاستفاده از این توجیه برای اهداف سیاسی است .
پاسخ: تو قدرتمندتر از آنی که فکر میکنی! کار تو در درجه اول "مصرف هوشمندانه اطلاعات" است. میتوانی با تقویت سواد رسانهای خودت شروع کنی. در فضای مجازی و واقعی، درباره منابع مختلف اطلاعاتی کنجکاو باش. اگر در مدرسه یا کتابخانهات با موردی از حذف غیرمنطقی کتابها مواجه شدی، میتوانی با احترام در مورد آن سؤال کنی. آگاهی و پرسشگری تو اولین و مهمترین قدم است.
پاسخ: بله، اما شکل آن متفاوت است. در بسیاری از این کشورها، سانسور مستقیم و قانونی کمتر دیده میشود، اما سانسور غیرمستقیم، خودسانسوری و فشار اقتصادی روی رسانهها میتواند بسیار موثر باشد . برای مثال، ممکن است یک روزنامه به دلیل ترس از دست دادن آگهیدهندگان بزرگ یا مواجهه با مشکلات قانونی طولانی، از انتشار یک گزارش انتقادی خودداری کند. همچنین، گزارشها حاکی از فشار به پلتفرمهای اجتماعی برای حذف محتوای خاص است .
پاورقی
[1] سانسور (Censorship): به کنترل و محدودسازی اطلاعات، ایدهها یا بیان هنری توسط یک نهاد متمرکز (معمولاً دولت) گفته میشود.
[2] سواد رسانهای (Media Literacy): مجموعهای از تواناییها که دسترسی، تحلیل، ارزیابی و خلق محتوا در قالبهای مختلف رسانهای را ممکن میسازد.
[3] تفکر انتقادی (Critical Thinking): توانایی تفکر واضح و عقلانی درباره اینکه چه کاری باید انجام داد یا به چه چیزی باید باور داشت. شامل تحلیل مستقل و منعطف اطلاعات است.
