بازنمایی مثبت و منفی: نمایش واقعیت به گونهای که نگرش مطلوب یا نامطلوب ایجاد کند
بازنمایی چیست و چرا مهم است؟
تصور کنید قرار است در مدرسه، گزارش یک اردوی علمی را به دو روش متفاوت برای دو کلاس دیگر توضیح دهید. در روش اول، فقط روی بازی و شادی و خوراکیهای خوشمزه تمرکز میکنید. در روش دوم، فقط از سختی راه، گرما و خستگی گروه میگویید. هر دو گزارش واقعی هستند، اما انتخاب بخشی از واقعیت و شیوهٔ بیان آن، دو برداشت کاملاً متفاوت ایجاد میکند. به این کار، بازنمایی1 میگویند. ما هر روز در معرض بازنماییهای گوناگون از طرف رسانههای خبری، تبلیغات، شبکههای اجتماعی و حتی دوستانمان قرار داریم. یادگیری تحلیل این بازنماییها به ما کمک میکند تا تصمیمات آگاهانهتری بگیریم و تحت تأثیر القائات دیگران قرار نگیریم.
تفاوت کلیدی: بازنمایی مثبت در مقابل بازنمایی منفی
این دو نوع بازنمایی، دو روی یک سکه هستند. شناخت تفاوت آنها اولین گام برای سواد رسانهای است.
| ویژگی | بازنمایی مثبت | بازنمایی منفی |
|---|---|---|
| هدف اصلی | ایجاد احساس خوب، جذب مخاطب، ترغیب به خرید یا قبول یک ایده | ایجاد ترس، نگرانی، انزجار یا دوری از یک موضوع |
| انتخاب واقعیت | تأکید بر نقاط قوت، دستاوردها، جنبههای جذاب و امیدوارکننده | تأکید بر نقاط ضعف، شکستها، مشکلات و تهدیدها |
| زبان و لحن | استفاده از کلمات مثبت (عالی، شگفتانگیز، انقلابی)، موسیقی شاد، تصاویر روشن | استفاده از کلمات منفی (فاجعه، خطرناک، شکست خورده)، موسیقی غمگین، تصاویر تاریک |
| مثال از تبلیغات | تبلیغ یک نوشیدنی: جوانان شاد و پرانرژی در یک مهمانی ساحلی | تبلیغ یک خدمات ضد حشره: نمایش حشرات موذی به صورت بزرگ و چندشآور |
| مثال از اخبار | گزارش از یک پروژهٔ عمرانی با تأکید بر اشتغالزایی و پیشرفت | گزارش از ترافیک همان پروژه با تأکید بر معطلماندن رانندگان و آلودگی |
تکنیکهای رایج در بازنمایی: چطور این کار انجام میشود؟
برای ایجاد بازنمایی مثبت یا منفی، از تکنیکهای مشخصی استفاده میشود. با دانستن این تکنیکها مثل یک کارآگاه خبری میتوانید پشت صحنه را ببینید.
۱. انتخاب گزینشی (سریالهای تلویزیونی): در یک سریال دربارهٔ زندگی دانشآموزی، اگر سازندگان فقط صحنههای دوستی، شوخی و موفقیت در مسابقات را نشان دهند، یک بازنمایی مثبت از دوران مدرسه ارائه دادهاند. اگر فقط روی استرس امتحان، رقابتهای ناسالم و مشکلات با اولیا تمرکز کنند، بازنمایی منفی ایجاد کردهاند.
۲. بزرگنمایی و کوچکنمایی (شبکههای اجتماعی): وقتی شخصی در اینستاگرام فقط عکسهای مسافرت، غذای رستوران و لحظات خوش خود را پست میکند، در حال بزرگنمایی بخشی از زندگی و ایجاد یک بازنمایی مثبت (و گاهی غیرواقعی) از خود است. در مقابل، اگر کسی فقط از مشکلات و ناراحتیهایش بنویسد، بازنمایی منفی ارائه میدهد.
۳. استفاده از صدا و تصویر (تبلیغات تلویزیونی): برای تبلیغ یک خودروی خانوادگی، از موسیقی ملایم، تصاویر یک خانوادهٔ خندان در طبیعت و نور طلایی غروب استفاده میشود (مثبت). برای تبلیغ یک بیمهٔ حوادث، ممکن است از صداهای ناهنجار، تصاویر سیاهوسفید و فیلمبرداری لرزان استفاده شود تا حس خطر را القا کند (منفی).
تأثیر بازنمایی بر ذهن و جامعه: از نمره تا انتخاب شغل
بازنمایی فقط یک ترفند رسانهای نیست؛ تأثیرات بسیار واقعی بر زندگی فردی و جمعی ما دارد.
الف) تأثیر بر فرد: اگر شما مدام در شبکههای اجتماعی، بازنمایی مثبت و اغراقآمیز از زندگی دیگران ببینید، ممکن است دچار احساس کمبود و نارضایتی از زندگی خود شوید. یا اگر همیشه اخبار منفی بخوانید، ممکن است نسبت به آینده بدبین شوید. برعکس، دیدن گزارشهای مثبت از پیشرفتهای علمی میتواند انگیزهبخش باشد.
ب) تأثیر بر جامعه: بازنمایی مداوم و یکجانبه از یک گروه اجتماعی (مثلاً یک قوم یا مهاجران) میتواند کلیشه2 و پیشداوری ایجاد کند. به عنوان مثال، اگر در فیلمها همیشه نقش آدمخیال را به فردی با چهرهای خاص بدهند، به مرور در ذهن مردم یک ارتباط نادرست شکل میگیرد.
ج) تأثیر بر تصمیمگیری: هنگام خرید، انتخابات یا حتی انتخاب رشته، تحت تأثیر بازنماییهایی قرار میگیریم که از آن محصول، فرد یا شغل دیدهایم. یک دانشگاه ممکن است در وبسایت خود فقط از آزمایشگاههای مجهز و فارغالتحصیلان موفق عکس بگذارد (بازنمایی مثبت) تا شما را جذب کند.
چگونه در دنیای پر از بازنمایی، هوشمندانه عمل کنیم؟ (راهکار عملی)
حالا که با مفهوم و تأثیرات بازنمایی آشنا شدید، چهار قدم ساده برای مقابلهٔ هوشمندانه با آن پیشنهاد میشود:
| قدم | کار عملی | مثال |
|---|---|---|
| ۱. سؤال کردن | همیشه از خود بپرسید: «چه بخشی از ماجرا گفته نشده است؟» | تبلیغی که یک شامپو را «درخشانکنندهٔ معجزهآسای مو» مینامد. سؤال: عوارض احتمالی یا قیمت واقعی آن چقدر است؟ |
| ۲. مقایسه کردن | یک موضوع را از منابع مختلف (دو کانال خبری متفاوت) بررسی کنید. | پوشش خبری یک مسابقهٔ فوتبال را در دو سایت ورزشی مختلف ببینید. آیا هر دو روی یک جنبه (برد/باخت) تأکید کردهاند؟ |
| ۳. تحلیل احساس | به احساس خود پس از دیدن یک محتوا توجه کنید. آیا عمداً میخواهد شما را شاد یا عصبانی کند؟ | یک تیزر بازی رایانهای پر از صحنههای اکشن و پیروزی است تا هیجان و لذت فوری به شما بدهد (مثبت برای فروش). |
| ۴. جستجوی واقعیت | برای موضوعات مهم، به دنبال آمار و گزارشهای بیطرف (مثل سایتهای رسمی) بگردید. | به جای اکتفا به تبلیغات یک موسسهٔ کنکور، آمار رسمی پذیرش دانشجو در رشتههای مختلف را بررسی کنید. |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1بازنمایی (Representation): به فرآیند ساخت معنا و مفهوم از جهان واقعی از طریق زبان، نشانهها و تصاویر اشاره دارد. در این مقاله، تمرکز بر جنبههای القایی (مثبت/منفی) این فرآیند است.
2کلیشه (Stereotype): یک باور سادهشده، اغراقآمیز و ثابت دربارهٔ یک گروه از افراد که اغلب نادرست است و بر اساس پیشداوری شکل میگیرد.
