مالک پیام: محافظت از ایدهها در دنیای رسانه
مالک پیام کیست و چه حقوقی دارد؟
مالک یا پدیدآورندهٔ پیام، شخص یا سازمانی است که یک اثر اصیل و خلاقانه را خلق میکند. این اثر میتواند یک متن، عکس، نقاشی، ویدیو، آهنگ یا نرمافزار باشد. به محض خلق چنین آثاری، حقوقی خاص برای پدیدآورنده به وجود میآید که تحت عنوان کلی «مالکیت فکری»[2] شناخته میشود . برای یک دانشآموز، این مالکیت میتواند روی انشایی که نوشته، عکسی که از طبیعت گرفته یا طرح گرافیکی که برای کار کلاسی آماده کرده، اعمال شود.
حقوق مالک پیام به دو دستهٔ کلی تقسیم میشود:
| نوع حق | توضیح | مثال برای دانشآموز |
|---|---|---|
| حقوق معنوی (اخلاقی) | حقوقی که به شخصیت و نام پدیدآورنده مرتبط است و قابل انتقال نیست . | حق داشتن نام شما در زیر عکسی که گرفتهاید، حتی اگر آن عکس را به دیگری داده باشید. |
| حقوق مادی (اقتصادی) | حق انحصاری بهرهبرداری مالی و اقتصادی از اثر . | اگر برای طراحی یک پوستر پولی دریافت میکنید، یا اگر کسی بخواهد از انشای شما در سایتی استفاده کند، باید از شما اجازه بگیرد. |
حقتکثیر (کپیرایت): مهمترین ابزار مالک پیام
مهمترین شاخهٔ حقوق مالکیت فکری که از آثار ادبی و هنری محافظت میکند، «حقتکثیر»[3] یا «کپیرایت» است . این حق به مالک اثر اجازه میدهد تا کنترل کند چه کسی، چگونه و در کجا میتواند از اثر او استفاده، کپی یا پخش کند .
در زندگی روزمره، علامت معروف © که معمولاً همراه با نام صاحب اثر و سال انتشار است، نشاندهندهٔ آگاهی از حقتکثیر است. شما میتوانید این علامت را در صفحهٔ اول کتابها، در توضیحات ویدیوها یا در وبسایتها ببینید .
| وضعیت | مدت زمان حمایت | توضیح |
|---|---|---|
| طبق قانون | 50 سال پس از فوت پدیدآورنده | پس از این مدت، اثر معمولاً وارد «مالکیت عمومی» میشود و استفاده از آن برای همگان آزاد میگردد . |
| توجه | متفاوت است | ایران عضو «کنوانسیون برن» (مهمترین پیمان بینالمللی حقتکثیر) نیست. بنابراین ممکن است آثار ایرانی در برخی کشورهای دیگر محافظت نشوند . |
مالکیت پیام در دنیای واقعی و فضای مجازی
بیایید با چند سناریوی واقعی، مفهوم مالکیت را روشنتر کنیم:
مثال ۱: پروژهٔ مدرسه: فرض کنید شما بهصورت گروهی روی یک تحقیق دربارهٔ محیط زیست کار میکنید. متن گزارش، عکسها و نمودارها توسط اعضای گروه تهیه شده است. در اینجا، گروه مالک مشترک این اثر محسوب میشود. اگر معلم بخواهد از این تحقیق به عنوان نمونهای خوب در کلاس دیگر استفاده کند، باید از گروه اجازه بگیرد. همچنین، کپی کردن کل تحقیق توسط دانشآموز دیگری و ارائهٔ آن با نام خودش، یک سرقت علمی واضح است.
مثال ۲: شبکههای اجتماعی: شما یک مِم (Meme) خندهدار با استفاده از یک عکس اینترنتی و یک متن طنز میسازید و در پیج خود منتشر میکنید. اگر عکس اصلی، اثر عکاس خاصی باشد، شما برای استفاده و تغییر آن باید مجوز داشته باشید. از طرفی، خود مِم ساختهشده نیز میتواند اثر خلاقانهٔ شما محسوب شود. اگر یک صفحهٔ بزرگ از آن کپی کند و بدون اشاره به شما، میلیونها بازدید بگیرد، حقوق شما نقض شده است .
مثال ۳: قراردادها: اگر شما به عنوان یک گرافیست نوجوان، طراحی لوگو برای یک مغازهٔ محلی را انجام دهید، باید مشخص شود که مالکیت نهایی طرح به کی تعلق دارد. آیا فقط برای همان یک بار استفاده پول میگیرید و مالکیت نزد شما میماند، یا همهٔ حقوق را به صاحب مغازه منتقل میکنید؟ این موضوع باید در یک توافق ساده، حتی به صورت نوشته یا پیام، مشخص شود تا بعداً مشکل پیش نیاید .
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. رایگان بودن دسترسی به یک اثر (مثل خواندن یک مقاله، تماشای ویدیو یا دانلود یک عکس) به معنی رایگان بودن حقوق مالکیت بر آن نیست. بسیاری از آثار آنلاین دارای مجوزهای خاصی هستند که مثلاً فقط اجازهٔ استفادهٔ شخصی و غیرتجاری میدهند. همیشه باید به شرایط استفاده (Terms of Use) توجه کنید.
پاسخ: خیر، اگر تغییر شما آنقدر جزئی باشد که اثر اصلی هنوز به وضوح شناسایی شود، شما مالک آن اثر محسوب نمیشوید. شما فقط یک نسخهٔ تغییر یافته ایجاد کردهاید که برای انتشار آن همچنان نیاز به اجازهٔ مالک اثر اصلی دارید. برای خلق یک اثر جدید بر پایهٔ اثر دیگر، باید تغییرات بسیار خلاقانه و اساسی باشد.
پاسخ: راهکارهای ساده اما مؤثری وجود دارد: ۱) همیشه نام یا علامت خود (©) را روی اثر قرار دهید (واترمارک). ۲) فایلهای اصلی و مراحل کار (مثل لایههای فتوشاپ) را نگه دارید تا در صورت نیاز، سابقهٔ خلق اثر را ثابت کنید. ۳) از تنظیمات حریم خصوصی پلتفرمها برای کنترل دسترسی استفاده کنید. ۴) اگر متوجه سرقت شدید، ابتدا از فرد متخلف به صورت مکتوب (مثلاً در کامنتها یا پیام) بخواهید اثر را حذف کند. در صورت بیتفاوتی، میتوانید تخلف را به پلتفرم (مثلاً اینستاگرام یا آپارات) گزارش دهید .
پاورقی
۱. مالک پیام (Message Owner): شخص یا سازمانی که حق انتشار و بهرهبرداری از پیام یا اثر رسانهای را دارد. تولیدکنندهٔ اصلی محتوا .
۲. مالکیت فکری (Intellectual Property - IP): حقوق مربوط به آفرینشها و محصولات ذهن انسان، مانند آثار هنری، ادبی، اختراعات و نشانهای تجاری .
۳. حقتکثیر / کپیرایت (Copyright): مجموعه حقوق انحصاری که به پدیدآورندهٔ یک اثر اصیل تعلق میگیرد و حقوقی مانند نشر، تکثیر و بهرهبرداری از اثر را شامل میشود .
۴. کنوانسیون برن (Berne Convention): یک پیمان بینالمللی مهم که قوانین پایه برای حمایت از حقتکثیر آثار ادبی و هنری در سطح جهانی را تعیین میکند .
