لایه آشکار پیام رسانهای: معنا در کلمات، تصاویر و صداها
متن چیست؟ تعریف و شناسههای لایه آشکار
در دنیای پیچیدهٔ رسانهها، هر پیامی برای انتقال بهتر، به صورت لایهبندی شده ساخته میشود. اولین و قابل مشاهدهترین این لایهها، «متن»1 است. متن، اصلِ تولید ملموس و محصول نهایی یک رسانه است؛ یعنی هر چیزی که شما به صورت مستقیم میبینید، میشنوید یا میخوانید . این لایه دارای پیام آشکار و عناصر مستقیم است . به بیان دیگر، تولیدکننده برای ساختن این لایه از هیچ ابهام و کنایهای استفاده نمیکند و پیامش را شفاف و بیواسطه ارائه میدهد.
فرض کنید یک پوستر فیلم جدید را میبینید. عنوان فیلم، نام بازیگران، تاریخ اکران و عکس اصلی که مثلاً بازیگر اصلی را در حال دویدن نشان میدهد، همگی جزئی از لایهٔ متن هستند. این اطلاعات برای همه به یک شکل قابل مشاهده و تفسیر اولیه است.
انواع متن: قالبهای مختلف پیامهای آشکار
پیام آشکار یا متن، خود میتواند در قالبها و فرمتهای مختلفی ظاهر شود. همهٔ این قالبها یک هدف اصلی دارند: انتقال مستقیم و بیپردهٔ بخشی از اطلاعات. جدول زیر انواع رایج این لایه را با مثالهایی ملموس نشان میدهد.
| نوع متن | توضیح | مثالهای ملموس از زندگی روزمره |
|---|---|---|
| کلمات و نوشتهها | متن گفتاری یا نوشتاری که مستقیماً معنایی را بیان میکند. | تیتر روزنامه: «بارش برف سنگین در شمال کشور». شعار یک آگهی: «جدیدترین مدل گوشی هوشمند». دیالوگ بازیگر در یک سریال. |
| تصاویر و نمادهای تصویری | عکسها، نقاشیها، آیکونها و هر عنصر بصری که محتوایی را نمایش میدهد. | عکس یک کیک شکلاتی روی بستهبندی بیسکویت. نقشهٔ جغرافیا در کتاب درسی. آیکون قفل در کنار عبارت «حریم خصوصی» در یک شبکه اجتماعی. |
| صداها و موسیقی | هرگونه محتوای شنیداری که به طور مستقیم اطلاعاتی را منتقل کند. | صدای آژیر آمبولانس در یک گزارش خبری. اعلام قیمت یک کالا توسط گوینده در رادیو. موسیقی شاد و ریتمیک در ابتدای یک برنامهٔ ورزشی. |
| نشانهها و علائم | علائم قراردادی که معنای مستقیم و مشخصی دارند. | علامت راهنمایی «ایست». لوگوی یک برند تجاری روی لباس. عدد و واحد روی بستهبندی یک محصول غذایی (250 گرم). |
تشخیص متن در عمل: از تبلیغات تا شبکههای اجتماعی
برای درک بهتر، بیایید با هم چند مثال عملی از محیط اطرافمان را بررسی کنیم تا لایهٔ متن را به وضوح تشخیص دهیم. این مهارت، پایهٔ «تفکر انتقادی» در مواجهه با رسانه است .
مثال ۱: یک آگهی بازرگانی تلویزیونی برای نوشیدنی انرژیزا
- متن (لایه آشکار): تصویر یک فرد جوان و ورزشکار که پس از نوشیدن این محصول، با انرژی میدود. صدای گوینده که میگوید: «حاوی ویتامینهای گروه B». لوگو و نام تجاری محصول که روی قوطی به وضوح نشان داده میشود.
مثال ۲: یک پست اینستاگرامی از یک گردشگر
- متن (لایه آشکار): یک عکس سلفی از فرد در مقابل یک بناى تاریخی معروف. متن (کپشن) پست که مینویسد: «امروز از دیدن کاخ گلستان لذت بردم. #تهران». تاریخ و مکان (Location) گذاشته شده زیر پست.
مثال ۳: تیتر یک خبر در سایت خبری
- متن (لایه آشکار): جملهٔ تیتر که میگوید: «وزیر علوم: آغاز ثبتنام کنکور از فردا». همراه با یک عکس رسمی از وزیر در حال سخنرانی.
همانطور که در مثالها دیدید، در هر مورد، اطلاعاتِ کاملاً واضح و عینیای وجود دارد که بدون نیاز به تفسیر پیچیده، قابل ثبت و انتقال هستند. این همان لایهٔ متن است. تحلیلگران رسانهای تأکید میکنند که تصاویر نیز همچون متن، ابزار مهمی برای انتقال مستقیم چارچوبهای ذهنی (فریم) هستند .
متن در کنار زیرمتن و فرامتن: حلقههای پیام همبرگری
برای درک کامل یک پیام رسانهای، فقط دانستن لایهٔ متن کافی نیست. متن، بخشی از یک ساختار سهلایهای بزرگتر به نام «پیام همبرگری»2 است . این سه لایه در تعامل با یکدیگر معنای نهایی پیام را میسازند.
| لایه پیام | ویژگی اصلی | کنترل کننده | مثال در یک تیتر خبری |
|---|---|---|---|
| متن (لایه آشکار) |
پیام مستقیم، آشکار و ملموس. اساس و پایه دو لایه دیگر. | تولیدکننده پیام | «بازیکن فوتبال الف به تیم ب پیوست.» |
| زیرمتن (لایه پنهان) |
پیام غیرمستقیم، القا شده با فنونی مثل رنگ، موسیقی، زاویه دوربین. | تولیدکننده پیام (با هدف تأثیرگذاری) | عکس بازیکن با پیراهن تیم جدید و لبخندی رضایتبخش (القای موفقیت و خوشحالی). |
| فرامتن (لایه محیطی) |
برداشت مخاطب تحت تأثیر فرهنگ، زمان، مکان و تجربیات شخصی. | مخاطب و محیط | اگر مخاطب، هوادار تیم سابق بازیکن باشد، این خبر برایش ناراحتکننده است، حتی اگر متن و زیرمتن مثبت باشند. |
همانطور که در جدول مشخص است، متن، تنها لایهای است که تولیدکننده به شکل صریح و بیواسطه میسازد . این در حالی است که فرامتن، لایهای است که خارج از خواست تولیدکننده و حتی مخاطب عمل میکند و به فرهنگ، زمان و مکان بستگی دارد . گاهی حتی این لایه میتواند مفهوم پیام را کاملاً برعکس آنچه تولیدکننده میخواسته تغییر دهد .
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: خیر. در ادبیات سواد رسانهای، «متن» یک مفهوم گسترده است و تنها به نوشته محدود نمیشود. هر عنصر محسوس و مستقیمی که بخشی از محصول رسانه را تشکیل دهد، جزئی از لایهٔ متن است. بنابراین یک فیلم، یک پادکست صوتی، یک بازی رایانهای و حتی یک بیلبورد شهری، همگی یک «متن» رسانهای محسوب میشوند .
پاسخ: خیر. توجه صرف به لایهٔ متن مانند این است که فقط به ظاهر یک کیک نگاه کنید بدون آنکه مواد داخلش یا شرایط پختش را بدانید. برای درک عمیق و تحلیل یک پیام، باید سه لایهٔ متن (آنچه آشکارا گفته میشود)، زیرمتن (آنچه القا میشود) و فرامتن (آنچه من از آن میفهمم) را با هم و در کنار هم بررسی کنید . سواد رسانهای کامل، توانایی تحلیل این سه لایه با هم است.
پاسخ: نه لزوماً. متن، «بیان آشکار تولیدکننده» است. تولیدکننده میتواند در انتخاب حقایقی که در این لایه ارائه میدهد، دست به گزینش بزند. این مفهوم در نظریهٔ چارچوبسازی (فریمینگ) رسانهها بررسی میشود که چگونه با برجسته کردن برخی جنبههای واقعیت و کمرنگ کردن برخی دیگر، برداشت مخاطب را هدایت میکنند . بنابراین، متن ممکن است بخشی از حقیقت را نشان دهد، اما لزوماً تمام حقیقت نیست.
پاورقی
1متن (Text): در حوزهٔ سواد رسانهای، به لایهٔ میانی و آشکار پیام که حاوی عناصر مستقیم و محسوس (کلمات، تصویر، صدا، نشانه) است گفته میشود. معادل انگلیسی: Text.
2پیام همبرگری (Layered Message / Hamburger Message): یک مدل تحلیلی در سواد رسانهای که پیام را متشکل از سه لایهٔ متن (آشکار)، زیرمتن (پنهان) و فرامتن (محیطی) میداند. معادل انگلیسی: Three-layer Message Model.
