متن، زیرمتن، فرامتن: سه لایه اصلی پیام رسانهای
شناسایی سه لایه پیام همبرگری
برای درک بهتر این که رسانهها چگونه بر ما تأثیر میگذارند، باید هر پیام را مانند یک همبرگر سهلایه در نظر بگیریم. هر لایه عملکرد و ویژگی خاص خود را دارد.
| لایه پیام | تعریف و ویژگیها | مثال ملموس |
|---|---|---|
|
متن (پیام آشکار)
لایه رویی
|
همه اطلاعات ظاهری و مستقیمی که مستقیماً میبینیم، میخوانیم یا میشنویم. این لایه محصول نهایی و ملموس رسانه است. | در یک آگهی تبلیغاتی: تصاویر، صدا، دیالوگها و شعار اصلی آن. در یک خبر: عنوان، جملات و فیلم پخششده. |
|
زیرمتن (پیام پنهان)
لایه میانی
|
پیامها، مفاهیم و ارزشهای پنهانی که تولیدکننده با استفاده از فنون رسانهای (مانند نورپردازی، موسیقی، زاویه دوربین، نمادها) در دل لایه متن جاسازی کرده است. هدف، تأثیرگذاری بر نگرش یا احساسات مخاطب، اغلب به شکلی ناخودآگاه، است. | در همان آگهی: استفاده از موسیقی مهیج برای ایجاد حس شادی، نمایش افراد موفق و خوشحال در حال استفاده از محصول برای ایجاد حس آرزو، یا نورپردازی خاص بر روی محصول برای برجسته کردن آن. |
|
فرامتن (شرایط بیرونی)
لایه بیرونی
|
عوامل و شرایطی که خارج از کنترل مستقیم تولیدکننده پیام است، اما به شدت بر درک و تفسیر ما از پیام اثر میگذارند. این لایه شامل فرهنگ، زمان و مکان دریافت پیام، دانش و تجربیات شخصی مخاطب و شرایط اجتماعی-سیاسی حاکم است. گاهی فرامتن میتواند هدف یک پیام را کاملاً وارونه کند. | درک یک شوخی طنز که برای یک فرهنگ خاص ساخته شده، توسط فردی از فرهنگ دیگر که ممکن است آن را توهینآمیز ببیند. یا تأثیر یک آگهی برای یک خوراکی خاص بر فردی که نسبت به آن حساسیت غذایی دارد. |
کاربرد عملی: تحلیل یک پیام با لایههای سهگانه
بیایید این نظریه را با چند مثال از محیط اطراف خودمان بررسی کنیم تا موضوع کاملاً ملموس شود.
مثال ۱: یک آگهی تبلیغاتی نوشابه
- متن (آشکار): تصویر یک بطری نوشابه با قطرات آب، جوانان در حال ورزش و شادی، یک شعار مانند «نوشیدنی انرژیبخش».
- زیرمتن (پنهان): تولیدکننده با نشان دادن جوانان فعال و محبوب، این حس را القا میکند که مصرف این نوشابه با سبک زندگی سالم، شادی و پذیرش اجتماعی مرتبط است. موسیقی شاد و تند نیز این احساس را تقویت میکند.
- فرامتن (بیرونی): اگر مخاطب یک نوجوان باشد که به دنبال هویتیابی و پذیرفته شدن در گروه دوستان است، این آگهی بر او تأثیر بیشتری خواهد داشت. از سوی دیگر، اگر مخاطب والدینی باشد که نگران سلامت تغذیه فرزندش است یا فردی باشد که با بیماری دیابت دستوپنجه نرم میکند، احتمالاً برداشت کاملاً منفی از همان آگهی خواهد داشت. همچنین فرهنگ یک جامعه که بر اهمیت سلامتی تأکید دارد، میتواند تأثیر این تبلیغ را کم کند.
مثال ۲: یک تیتر خبری
- متن (آشکار): «بازدید وزیر از یک پروژه عمرانی در استان X».
- زیرمتن (پنهان): انتخاب زاویههای دوربین (مثلاً نشان دادن جمعیت استقبالکننده)، تکیه کلامهای خاص گوینده خبر و ترتیب قرارگیری این خبر در میان دیگر اخبار (آیا اولین خبر است؟) میتواند برجستگی و اهمیت این رویداد را در ذهن مخاطب بیش از واقعیت نشان دهد.
- فرامتن (بیرونی): اگر مخاطب، ساکن همان استان باشد و از مشکلات محلی آگاه باشد، ممکن است این خبر را با تردید ببیند. تجربیات گذشته مخاطب از راستگویی یا عدم راستگویی آن رسانه خاص نیز (اعتبار رسانه) به شدت بر باورپذیری خبر اثر میگذارد.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج در تحلیل پیام
خیر. زیرمتن صرفاً به معنای لایههای پنهان و غیرمستقیم پیام است. ممکن است هدف از آن، ایجاد یک حس هنری در یک فیلم، آموزش غیرمستقیم یک مفهوم اخلاقی یا حتی شوخی باشد. نکته مهم این است که ما به عنوان مخاطب، از وجود این لایه آگاه باشیم و ببینیم چگونه سعی در تأثیرگذاری بر ما دارد، صرفنظر از این که قصد خوب یا بدی پشت آن باشد.
ما اغلب فرامتن را فقط به شرایط بزرگ اجتماعی محدود میکنیم. در حالی که خُلق و خوی امروز ما، تجربیات گذشتهمان با یک موضوع خاص، نیازها و دغدغههای شخصیمان همگی بخشی از فرامتن هستند. ممکن است یک پیام در روزی که حال خوبی داریم، به نظرمان الهامبخش بیاید، ولی در روزی که ناراحت هستیم، آزاردهنده به نظر برسد. یک مخاطب هوشمند این تأثیرپذیری شخصی را نیز در تحلیل خود لحاظ میکند.
هر پیامی که توسط انسان ساخته و پرداخته شده باشد، حتی یک پست ساده در شبکه اجتماعی با یک عکس سلفی، این سه لایه را دارد. متن: خود عکس و کپشن. زیرمتن: زاویه عکس، فیلتر رنگی، حالتی که در آن قرار گرفتهاید (که میخواهد حس خاصی مانند شادی، موفقیت یا آرامش را منتقل کند). فرامتن: اینکه این پست در چه زمانی از روز یا سال منتشر شده (مثلاً نزدیک امتحانات یا در تعطیلات) و مخاطبان شما چه کسانی هستند (دوستان نزدیک یا آشنایان دور)، بر تفسیر آنها تأثیر میگذارد.
پاورقی
۱. مخاطب فعال (Active Audience): مخاطبی که در برابر پیامهای رسانهای پذیرش کورکورانه ندارد، بلکه با تفکر انتقادی، کنجکاوی و انتخاب آگاهانه با آنها روبهرو میشود.
۲. سواد رسانهای (Media Literacy): مجموعهای از مهارتها که به افراد توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و خلق پیام در اشکال مختلف رسانهای را میدهد.
۳. تفکر انتقادی (Critical Thinking): توانایی تفکر واضح و عقلانی درباره آنچه باید انجام داد یا چه چیزی را باور کرد. این شامل تحلیل مستقل و منعطف اطلاعات است.
۴. فنون رسانهای (Media Techniques): ابزارها و روشهایی که تولیدکنندگان محتوا برای ساختن و انتقال پیام خود از آنها استفاده میکنند؛ مانند نورپردازی، موسیقی، زاویه دوربین، تدوین و… .
۵. اعتبار رسانه (Media Credibility): میزان اعتماد و اطمینانی که مخاطبان به یک رسانه خاص و محتوای تولیدی آن دارند.
