ویژگیهای اصلی رسانههای جمعی
چهار ستون قدرت رسانههای جمعی
رسانههای جمعی امروزی، از یک روزنامه محلی گرفته تا یک اپلیکیشن جهانی مانند اینستاگرام، همگی بر پایهی چهار ویژگی اصلی بنا شدهاند. این ویژگیها هستند که آنها را از ارتباطات فردی و سنتی متمایز میکنند.
| ویژگی | معنی | مثال ملموس |
|---|---|---|
| سرعت انتشار | ارسال سریع پیام به تعداد زیادی از مردم در کمترین زمان ممکن. | ارسال هشدار آب و هوایی (مثل طوفان) از طریق پیامک همگانی به تمام موبایلهای یک شهر. |
| وسعت انتشار | دسترسی همزمان به مخاطبان بسیار زیاد و گسترده در سطح جغرافیایی وسیع. | پخش زندهٔ مسابقهٔ فوتبال جام جهانی از شبکهای که در سراسر جهان قابل دریافت است. |
| مداومت انتشار | انتشار منظم و پیوستهٔ محتوا در بازههای زمانی مشخص. | انتشار روزنامه هر صبح، یا پخش سریال مورد علاقهتان هر هفته در ساعت ثابتی از تلویزیون. |
| تنوع محتوا | ارائهٔ انواع مختلف اطلاعات، آموزش و سرگرمی در قالبهای گوناگون. | یک کانال یوتیوب که هم کلیپ آموزشی ریاضی دارد، هم ویدیوی آشپزی و هم گزارش مسافرت. |
سرعت انتشار: وقتی زمان طلاست
تصور کنید در شهرتان حادثهای مهم رخ داده است. در گذشته، ممکن بود خبر آن روزها بعد به گوش مردم برسد. اما امروز، در عرض چند دقیقه، یک خبرنگار میتواند با موبایل خود از صحنه فیلم بگیرد و آن را در خبرگزاری منتشر کند. این همان سرعت انتشار است. فرمول سادهای برای درک اهمیت سرعت میتوان داشت:
مثال دیگر، اعلام نتیجهٔ کنکور است. در گذشته نامهای پستی میآمد، اما حالا داوطلب بلافاصله با مراجعه به سایت مربوطه، نتیجه را میبیند. این سرعت، هم استرس را کم میکند و هم امکان برنامهریزی سریعتر را فراهم میآورد.
وسعت انتشار: از محله تا کهکشان!
این ویژگی دربارهٔ «مقیاس» است. یک معلم در کلاس درس حداکثر برای 40 دانشآموز صحبت میکند. اما یک سخنران با پخش زندهٔ اینستاگرام میتواند همزمان برای هزاران یا حتی میلیونها نفر صحبت کند. وسعت انتشار یعنی رسانه میتواند مرزهای جغرافیایی و فیزیکی را درنوردد. شبکههای ماهوارهای و اینترنت، بزرگترین عامل این وسعت هستند. وقتی شما یک ویدیوی طنز از یک سازندهمحتوای ایرانی را میبینید، ممکن است همزمان کاربری در ژاپن یا کانادا هم همان ویدیو را ببیند. این ویژگی، هم فرصت است (مانند معرفی فرهنگ یک کشور به جهان) و هم ممکن است چالشهایی مثل گسترش شایعات را ایجاد کند.
مداومت انتشار: مهمان همیشگی خانههای ما
آیا به برنامههای ثابت تلویزیونی فکر کردهاید؟ مثلاً اخبار ساعت 21 هر شب. این مداومت یا تداوم است. رسانههای جمعی مثل یک دوست قابل اعتماد هستند که در زمانهای معین سر میزنند. این نظم و پیوستگی چند فایده دارد:
- برای مخاطب عادتسازی میکند. (مثل چک کردن یک صفحهٔ اینستاگرامی هر روز بعد از مدرسه)
- اعتبار و قابل اتکا بودن رسانه را افزایش میدهد.
- اجازه میدهد یک داستان یا موضوع به تدریج و در طول زمان پیگیری شود. (مثل دنبال کردن اخبار یک پروژهٔ علمی در مجلهای ماهانه)
حتی شما به عنوان یک دانشآموز، انتشار تکالیف هفتگی توسط معلم در کانال کلاسی را تجربه کردهاید. این هم یک شکل از مداومت انتشار در مقیاس کوچک است.
تنوع محتوا: یک سبد رنگارنگ از اطلاعات
در گذشته، یک روزنامه فقط متن و عکس داشت. اما امروز، یک پلتفرم[2] رسانهای مانند «آپارات» یا «تلویبیون» چه چیزهایی دارد؟ فیلم، سریال، انیمیشن، مستند، ویدیوی آموزشی، کلیپ کوتاه طنز، اخبار، موسیقی و... . این تنوع محتوا است. رسانههای جمعی مدرن مانند یک فروشگاه بزرگ هستند که هر قفسهاش کالای متفاوتی دارد. این تنوع دو دلیل اصلی دارد:
۱. علایق مختلف مردم: هر کس سلیقهای دارد.
۲. رقابت برای جذب مخاطب بیشتر: رسانههایی موفقترند که انتخابهای بیشتری ارائه دهند.
شما برای درس تاریخ ممکن است به یک مستند مراجعه کنید، برای فهم یک فرمول فیزیک به یک ویدیوی آموزشی کوتاه در یوتیوب، و برای استراحت به پخش یک آهنگ از رادیو اینترنتی گوش دهید. همهٔ اینها از تنوع بینظیر رسانههای جمعی امروزی نشأت میگیرد.
رسانه در عمل: برنامهریزی برای یک اردوی مدرسه
بیایید این چهار ویژگی را در یک موقعیت واقعی از زندگی دانشآموزی بررسی کنیم: «اطلاعرسانی و ثبتنام برای یک اردوی علمی».
۱. سرعت: معلم راهنما به جای اعلام در کلاس، یک پیام در گروه کلاسی میفرستد. همه بلافاصله مطلع میشوند.
۲. وسعت: این پیام به همهٔ 30 دانشآموز کلاس، حتی آنهایی که آن روز غایب بودند، میرسد.
۳. مداومت: معلم تاریخهای مهم، مهلت ثبتنام و برنامهٔ روز اردو را در چند پیام پیوسته و منظم در روزهای مختلف ارسال میکند.
۴. تنوع: برای جذابتر شدن، معلم ممکن است علاوه بر متن، یک عکس از محل اردو، یک لینک به مقالهای مرتبط و حتی یک فیلم کوتاه معرفی از موزهٔ مقصد را نیز در گروه به اشتراک بگذارد.
میبینید؟ حتی یک گروه سادهٔ کلاسی نیز از همان اصول بزرگ رسانههای جمعی پیروی میکند!
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. هر رسانه نقطه قوت خود را دارد. مثلاً یک بیلبورد کنار خیابان، وسعت مخاطب خوبی دارد (هر رهگذری میبیند) اما سرعت بهروزرسانی پایینی دارد (تبلیغش ماهها ثابت است). در مقابل، توئیتر سرعت بسیار بالا و مداومت زیادی دارد، اما شاید تنوع محتوای آن به اندازهٔ یوتیوب نباشد.
پاسخ: نه لزوماً. سرعت بالا میتواند باعث انتشار شایعه یا اطلاعات نادرست قبل از بررسی درستیشان شود. مثلاً خبر یک تصادف که ابتدا با جزئیات غلط در شبکههای اجتماعی پخش میشود. پس باید هوشمندانه با اخبار سریع برخورد کرد و منبع را بررسی نمود.
پاسخ: اینجا سواد رسانهای[3] به کمک ما میآید. باید هدف خود را مشخص کنیم (سرگرمی، درس، اخبار). سپس منبع معتبر را انتخاب کرده و زمان استفاده را مدیریت کنیم. مثلاً برای تحقیق مدرسه، به جای گشتوگذار بیهدف در اینترنت، مستقیماً به سایتهای آموزشی معتبر مراجعه کنیم.
پاورقی
۱. رسانههای جمعی (Mass Media): ابزارهایی برای انتقال اطلاعات، ایدهها و محتوا به مخاطبان بسیار گسترده و ناهمگن. مانند تلویزیون، رادیو، روزنامه، مجله و پلتفرمهای بزرگ اینترنتی.
۲. پلتفرم (Platform): در اینجا به معنای بستر یا سرویسی است که امکان به اشتراکگذاری و توزیع محتوا را فراهم میکند. مثل اینستاگرام، آپارات، رادیو اینترنتی.
۳. سواد رسانهای (Media Literacy): مجموعهای از مهارتها که به افراد امکان میدهد به طور انتقادی با محتوای رسانهها مواجه شده، آن را تحلیل و به طور مناسب استفاده کنند.
