توسعه خلاقیت : تقویت و پرورش توانایی خلاق بودن از طریق تمرین و روشهای هدفمند
خلاقیت چیست و چرا مانند یک عضله است؟
خیلیها فکر میکنند خلاقیت یک موهبت ذاتی است که فقط بعضی افراد دارند. اما تحقیقات علمی نشان داده است که خلاقیت بیشتر شبیه یک مهارت است تا یک استعداد درونی. یعنی میتوان آن را آموخت، تمرین کرد و پرورش داد. خلاقیت به معنی توانایی دیدن چیزها به روشی جدید، پیدا کردن راهحلهای نو برای مشکلات و خلق ایدههای بدیع است. مانند عضلهای که با ورزش قوی میشود، ذهن خلاق نیز با تمرین منظم قویتر میشود.
مثال علمی: اگر از شما بخواهند کاربردهای یک آجر را نام ببرید، شاید به سرعت چند مورد مانند «دیوارچینی» یا «قفسهسازی» به ذهنتان برسد. یک ذهن خلاق با تفکر واگرا، دهها ایده دیگر مانند «وزنه کاغذ»، «وسیلهٔ نقاشی»، «پایهٔ صندلی» یا حتی «گرم کردن و استفاده به عنوان کیسهٔ آب گرم» تولید میکند. این همان تمرین ساده برای قوی کردن عضلهٔ خلاقیت است.
موانع اصلی بر سر راه خلاقیت
برای پرورش خلاقیت، اول باید موانعی که جلوی آن را میگیرند بشناسیم. این موانع اغلب از کودکی در ذهن ما شکل میگیرند.
| مانع | توضیح | راه غلبه |
|---|---|---|
| ترس از اشتباه و قضاوت | ترس از مسخره شدن یا اشتباه کردن، جلوی بیان ایدههای جدید را میگیرد. | یادآوری اینکه هر ایدهای، حتی ناموفق، یک گام به جلو است. محیط امن برای ابراز ایده ایجاد کنید. |
| منطق زدگی2 زودهنگام | ارزیابی و انتقاد از یک ایده، بلافاصله پس از تولد آن. این کار ایدهپردازی را خفه میکند. | مرحله ایدهپردازی و مرحله ارزیابی را از هم جدا کنید. اول همه ایدهها را آزادانه مطرح کنید، بعداً آنها را بررسی کنید. |
| عادت به دنبال «یک جواب درست» | تحصیل سنتی گاهی ما را به این باور میرساند که برای هر سؤال فقط یک پاسخ صحیح وجود دارد. | سعی کنید برای هر مسئله حداقل 3 راهحل مختلف پیدا کنید، حتی اگر خیالی یا غیرعملی به نظر برسند. |
تمرینها و تکنیکهای عملی برای تقویت خلاقیت
این تکنیکها مانند ورزشهای روزانه برای ذهن هستند. میتوانید آنها را به تنهایی یا در گروه انجام دهید.
طوفان فکری3 (بارش فکری): این تکنیک معروف، بر پایه کمیت و نه کیفیت است. یک مسئله را مطرح کنید و برای مدت معینی (مثلاً 10 دقیقه) همه اعضا هر ایدهای که به ذهنشان میرسد را بدون هیچ نقد و بررسی بیان میکنند. هدف تولید حداکثر تعداد ایده، حتی ایدههای به ظاهر احمقانه است. بعد از اتمام زمان، ایدهها را دستهبندی و بهترینها را انتخاب میکنید.
تکنیک معکوسسازی: گاهی برای حل یک مسئله، از نتیجهٔ مطلوب برعکس شروع کنید. مثال: به جای پرسیدن «چگونه میتوانم نمرات بهتری بگیرم؟» بپرسید «چطور میتوانم قطعاً در این درس افتضاح باشم؟» پاسخهایی مانند «هیچ وقت درس نخوانم»، «تکالیف را انجام ندهم»، «سر کلاس خوابم ببرد». حالا هر کدام از این موارد را معکوس کنید تا راهحلهای مثبت به دست آید: «برنامه منظم برای مطالعه داشته باشم»، «تکالیف را سر وقت انجام دهم»، «سر کلاس فعال باشم».
ایدهپردازی با استفاده از SCAMPER: این روش از 7 سوال کلیدی برای بهبود یا تغییر یک ایده، محصول یا فرآیند موجود استفاده میکند. این حروف مخفف سوالاتی هستند:
| حرف | سوال کلیدی (مثال: یک خودکار) |
|---|---|
| S (جایگزینی) | چه بخشهایی را میتوان جایگزین کرد؟ (جایگزینی جوهر با عطر) |
| C (ترکیب) | با چه چیز دیگری میتوان آن را ترکیب کرد؟ (ترکیب خودکار با پاککن، چراغ قوه) |
| A (تطبیق) | چه ایدههای دیگری شبیه این است؟ (مداد، قلممو) |
| M (بزرگنمایی/کوچکنمایی) | چه بخشی را بزرگتر یا کوچکتر کنیم؟ (خودکار جیبی کوچک، خودکار غولپیکر برای تبلیغات) |
خلاقیت در عمل: از پروژه علمی تا زندگی روزمره
خلاقیت فقط برای هنرمندان نیست. در علوم، ریاضیات، ورزش و حتی حل مشکلات کوچک روزمره کاربرد دارد.
مثال در علوم: برای یک پروژه علمی دربارهٔ «تأثیر نور بر رشد گیاه»، به جای استفاده از لامپ معمولی، میتوانید ایدههای خلاقانهتری آزمایش کنید: استفاده از نورهای رنگی مختلف (آبی، قرمز)، مقایسه نور خورشید مستقیم و غیرمستقیم، یا حتی بررسی تأثیر نور چراغهای خیابان بر گیاهان کنار پنجره. این تفکر فراتر از دستورالعملهای معمولی، همان خلاقیت است.
مثال در ریاضیات (حل مسئله): مسئله: «مجموع سه عدد فرد متوالی 63 است. این اعداد را پیدا کنید.» روش خلاقانه: به جای حل جبری سنتی، میتوانید از تجسم استفاده کنید. سه جعبه (هر کدام یک عدد) را در نظر بگیرید. اگر از هر جعبه یکی برداریم (تا فرد نباشند)، سه عدد زوج پشت سر هم میمانند که مجموع آنها $63-3=60$ است. پس عدد میانی زوج، $60 \div 3 = 20$ میشود. پس اعداد فرد اولیه 19، 21 و 23 هستند.
ایده برای انشا: به جای نوشتن انشای خطی دربارهٔ «بهار»، میتوانید از زاویه دید یک پرنده مهاجر، یک درخت کهنسال یا حتی یک قطره باران بنویسید. این تغییر دیدگاه، نوشته را کاملاً خلاقانه و جذاب میکند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1تفکر واگرا (Divergent Thinking): نوعی تفکر که در آن ذهن در جهات مختلف حرکت میکند تا راهحلها، ایدهها یا احتمالات متعدد و گوناگونی برای یک مسئله تولید کند. در مقابل تفکر همگرا که به دنبال یک پاسخ صحیح واحد است.
2منطق زدگی (Premature Evaluation): ارزیابی و قضاوت دربارهٔ یک ایده بلافاصله پس از مطرح شدن، پیش از آن که فرصت کامل شدن و رشد بیابد. این کار جریان آزاد ایدهها را متوقف میکند.
3طوفان فکری (Brainstorming): یک تکنیک گروهی یا فردی برای تولید تعداد زیادی ایده در مدت زمان کوتاه، با قاعده اصلی «ممنوعیت انتقاد» در مرحله تولید.
4SCAMPER: یک تکنیک چکلیست محور برای ایدهپردازی که از حروف اول کلمات جایگزینی، ترکیب، تطبیق، اصلاح، به کار بردن در موارد دیگر، حذف، معکوس کردن تشکیل شده است.
