خورشیدگرفتگی: وقتی روز ناگهان شب میشود
چگونه ماه میتواند خورشید را بپوشاند؟
شاید برایت سؤال باشد که چگونه ماه، با آن اندازه کوچک، میتواند جلوی خورشید غولپیکر را بگیرد. پاسخ در یک «تصادف آسمانی» جالب نهفته است: خورشید حدود 400 برابر بزرگتر از ماه است، اما در عین حال دقیقاً حدود 400 برابر هم دورتر از ماه قرار دارد. این نسبت باعث میشود اندازه ظاهری هر دو در آسمان ما تقریباً یکسان دیده شود. مانند زمانی که انگشت شست خود را در راستای یک ساختمان بزرگ دور دست نگه میداری و میبینی که انگشت میتواند به راحتی ساختمان را بپوشاند. البته مدار ماه و زمین کاملاً دایرهای نیست، بنابراین فاصله ماه از زمین کم و زیاد میشود و این باعث ایجاد انواع مختلف خورشیدگرفتگی میشود.
| نوع گرفتگی | شرایط وقوع | چیزی که میبینیم | مدت زمان تقریبی |
|---|---|---|---|
| کامل (کلی) | ماه نزدیک به زمین است و کاملاً قرص خورشید را میپوشاند. | تاریکی کامل روز، دیدن تاج[2] خورشید به صورت هالهای درخشان. | حداکثر 7.5 دقیقه. |
| حلقوی | ماه در دورترین فاصله از زمین است و قرص کوچکتر آن نمیتواند خورشید را کامل بپوشاند. | حلقهای از آتش (خورشید) دور قرص تاریک ماه. | تا 12 دقیقه. |
| جزئی | ماه، خورشید و زمین کاملاً در یک خط نیستند. | ماه تنها بخشی از خورشید را میپوشاند (مانند یک ناخنک از خورشید). | چند ساعت (طولانیترین مرحله). |
وقتی طبیعت فریب میخورد: اثرات کسوف بر محیط
خورشیدگرفتگی فقط یک نمایش نورانی در آسمان نیست. این پدیده تأثیرات ملموس و جالبی بر محیط اطراف ما میگذارد که برخی از آنها را میتوان در حیاط خانه یا پارک مشاهده کرد.
یکی از واضحترین تأثیرات، کاهش ناگهانی دما است. وقتی سایه ماه روی زمین میافتد، مانند این است که یک ابر بسیار بزرگ خورشید را بپوشاند. در طول یک خورشیدگرفتگی کامل، دمای هوا میتواند بین 2.8 تا 5.6 درجه سانتیگراد کاهش یابد. اگر یک دماسنج در سایه داشته باشی، میتوانی این تغییر را ثبت کنی.
حیوانات نیز به این تغییر نور ناگهانی واکنش نشان میدهند. پرندگان روزپرواز ممکن است ساکت شوند و به لانههای خود بازگردند، گویی فکر میکنند شب شده است. جالب اینجاست که حیوانات شبزی مانند برخی خفاشها یا جغدها ممکن است از خواب بیدار شوند و فعالیت کنند. حتی گزارشهایی وجود دارد که برخی عنکبوتها در طول کسوف، شبکه تار خود را میشکنند، کاری که معمولاً در پایان روز انجام میدهند.
رصد ایمن: شرط اول لذتبردن از این نمایش
هشدار بسیار مهم: نگاه کردن مستقیم به خورشید، حتی زمانی که به شکل هلالی نازک درآمده، بسیار خطرناک است و میتواند باعث آسیب دائمی به چشم و حتی نابینایی شود.
تنها زمانی که میتوانی با خیال راحت و بدون محافظ به خورشید نگاه کنی، دقیقاً همان دقایق کوتاه است که خورشید به طور کامل توسط ماه پوشانده شده (فاز کلیت در خورشیدگرفتگی کامل). در تمام مدت قبل و بعد از آن، و در کل زمان خورشیدگرفتگیهای حلقوی و جزئی، حتماً باید از فیلترها و وسایل مخصوص استفاده کنی. عینکهای آفتابی معمولی هرگز برای این کار مناسب نیستند. روش ایمن دیگر، استفاده از روش غیرمستقیم مانند «دوربین سوراخسوزنی» است که در باکس نکته توضیح داده شد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. مشاهده خورشیدگرفتگی کامل در یک نقطه خاص از زمین، پدیدهای بسیار نادر است. سایه کامل ماه بر روی زمین، مسیری باریک (به عرض معمول کمتر از 270 کیلومتر) را طی میکند. به طور متوسط، یک مکان مشخص ممکن است هر 375 سال یک بار شاهد یک خورشیدگرفتگی کامل باشد. به همین دلیل است که بسیاری از علاقهمندان، که به آنان «کسوفگرد»[3] میگویند، مسافتهای طولانی سفر میکنند تا در مسیر این سایه قرار بگیرند.
خیر، این دو پدیده کاملاً متفاوت هستند. در خورشیدگرفتگی، ماه بین زمین و خورشید قرار میگیرد و سایه ماه روی زمین میافتد. اما در ماهگرفتگی، زمین بین خورشید و ماه قرار میگیرد و سایه زمین روی ماه میافتد. همچنین، ماهگرفتگی تنها در شب و هنگام «بدر»[4] رخ میدهد، در حالی که خورشیدگرفتگی حتماً در روز اتفاق میافتد.
مدار گردش ماه به دور زمین، حدود 5 درجه نسبت به مدار گردش زمین به دور خورشید کج است. بنابراین در بیشتر مواقع، ماه نو در بالا یا پایین خط مستقیم بین زمین و خورشید قرار میگیرد و سایه آن از کنار زمین رد میشود. تنها حدود دو تا پنج بار در سال، این سه جرم در یک صفحه و خط قرار میگیرند و خورشیدگرفتگی رخ میدهد.
پاورقی
[1]ماه نو (New Moon): فازی از ماه که در آن، ماه بین زمین و خورشید قرار دارد و طرف روشن آن از زمین دیده نمیشود.
[2]تاج خورشید (Solar Corona): جو بیرونی و داغ خورشید که معمولاً به دلیل درخشندگی زیاد خود خورشید دیده نمیشود و تنها در هنگام خورشیدگرفتگی کامل با چشم غیرمسلح قابل مشاهده است.
[3]کسوفگرد (Eclipse Chaser / Umbraphile): به افراد مشتاقی گفته میشود که برای دیدن خورشیدگرفتگیهای کامل به نقاط مختلف دنیا سفر میکنند.
[4]بدر (Full Moon): فاز کامل ماه که در آن تمام سطح روشن ماه از زمین قابل مشاهده است.
