فرسایش: طبیعت در حال حرکت
فرسایش چیست و چگونه رخ میدهد؟
تصور کنید روی یک کوه سنگی بزرگ ایستادهاید. باد میوزد، باران میبارد و یخبندان میشود. بعد از سالها، میبینید که از آن کوه بزرگ، سنگریزهها و خاکی ایجاد شده که در پایین کوه جمع شدهاند. به این فرآیند که طی آن سنگها خرد و سپس جابهجا میشوند، فرسایش1 میگویند . این فرآیند دو مرحله اصلی دارد: نخست هوازدگی2 که سنگها را خرد میکند، و سپس انتقال این قطعات به مکانی جدید . نیروی اصلی که این ذرات را به حرکت درمیآورد، نیروی جاذبه زمین است، اما عوامل دیگری مانند آب، باد و یخ این کار را انجام میدهند .
| عامل فرسایش | چگونه کار میکند؟ | یک مثال ملموس |
|---|---|---|
| آب | باران، رودخانه و امواج دریا، ذرات را شسته و با خود حمل میکنند . | ایجاد چاله (حفره) در آسفالت خیابان پس از بارانهای شدید. |
| باد | ذرات ریز خاک و ماسه را بلند کرده و به سطح سنگها میکوبد و آنها را میساید . | ساییده شدن شیشهٔ پنجرههای منازل در مناطق کویری. |
| یخ (یخچال) | تودههای یخ سنگین به آرامی حرکت کرده و سنگهای بزرگ را از جا کنده و با خود میکشند . | خرد شدن سنگها وقتی آب در ترک آنها یخ میزند و حجمش زیاد میشود . |
| نیروی جاذبه | قطعات سنگ و خاک را مستقیماً به سمت پایین شیب میکشد. | ریزش سنگ از دامنه کوه یا ریزش خاک در یک زمین شیبدار. |
آثار و شکلهای شگفتانگیز فرسایش در طبیعت
فرسایش فقط یک فرآیند مخرب نیست، بلکه هنرمندی است که در طول میلیونها سال، زیباترین منظرههای زمین را خلق کرده است. این عوامل با برداشتن و جابهجایی مواد، شکلهای منحصر به فردی به وجود میآورند.
آب قدرتمندترین هنرمند این عرصه است. رودخانهها با ساییدن کف و دیوارههای خود در طول زمان، درهها و تونلهای عمیق میسازند. بزرگترین نمونه آن گرند کانیون (Grand Canyon) در آمریکاست که توسط رودخانه کلرادو طی میلیونها سال حفر شده است . امواج دریا نیز با برخورد مداوم به صخرههای ساحلی، آنها را میتراشند و شکلهایی مانند غارهای دریایی، طاقهای طبیعی و ستونهای سنگی منفرد به نام دریاکُشته3 ایجاد میکنند .
باد هم در مناطق خشک بیکار ننشسته است. وقتی باد ذرات ماسه را با فشار به پایین صخرهها بکوبد، بخش پایینی بیشتر ساییده میشود و صخرههایی به شکل قارچ یا کلاهک ایجاد میکند که به آنها سنگقارچی میگویند . باد همچنین با انباشتن ماسهها، تپههای ماسهای (ریگ) بلند و باشکوهی در بیابانها میسازد.
فرسایش در زندگی ما: از خاک حاصلخیز تا تهدید سیل
شاید فکر کنید فرسایش فقط مربوط به مکانهای دورافتاده است، اما آثار آن مستقیماً در زندگی روزمره ما دیده میشود و هم میتواند مفید باشد و هم مشکلساز.
فواید فرسایش: مهمترین فایده فرسایش، تشکیل خاک حاصلخیز است. وقتی سنگها خرد و جابهجا میشوند و با مواد آلی ترکیب میشوند، خاکی به وجود میآید که برای کشاورزی ضروری است . بسیاری از دشتهای حاصلخیز کنار رودخانهها مانند زمینهای اطراف رود کارون در ایران، از رسوباتی تشکیل شدهاند که فرسایش آورده است .
آثار منفی و کنترل آن: وقتی فرسایش خیلی سریع رخ دهد، مثلاً به دلیل قطع درختان یا شخم زدن نامناسب زمین، باعث از بین رفتن خاک زراعی میشود. خاکی که میلیونها سال برای تشکیل آن زمان لازم است، در مدت کوتاهی از دست میرود . این مسئله میتواند منجر به بیابانزایی شود. فرسایش سریع همچنین باعث پر شدن کانالهای آب و سدها از رسوب و افزایش خطر سیل میگردد.
خبر خوب این است که ما میتوانیم با روشهایی سرعت فرسایش مخرب را کم کنیم. کاشت درخت و گیاه (مانند جنگلکاری)، احداث بادشکن با درختان یا دیوار در مناطق بادخیز، و شخم زدن مناسب زمین در جهت عمود بر شیب، از راههای مهم حفاظت از خاک هستند .
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
۱. فرسایش (Erosion): به فرآیند طبیعی جابهجایی و حمل قطعات سنگ و خاک توسط عوامل مختلف گفته میشود .
۲. هوازدگی (Weathering): به فرآیند تجزیه و خرد شدن سنگها در محل خود تحت تأثیر عوامل جوی، زیستی و شیمیایی گفته میشود. این فرآیند مقدمه فرسایش است .
۳. دریاکُشته (Sea Stack): ستونهای سنگی منفردی که در اثر فرسایش موج دریا و فروریختن بخشهایی از صخرههای ساحلی باقی میمانند .
۴. رسوب (Sediment): ذرات جامدی که توسط آب، باد یا یخ حمل شده و در محل جدیدی ته نشین میشوند.
۵. یخچال طبیعی (Glacier): تودههای عظیم و در حال حرکت یخ که بر اثر انباشته شدن و فشرده شدن برف در طول سالها تشکیل میشوند و عامل مهمی در فرسایش هستند .
