درسنامه آموزشی تاریخ معاصر ایران کلاس یازدهم

هجرت امام خمینی به پاریس

با روزافزون شدن تظاهرات مردمی در ایران، رژیم عراق در پیِ یک توافق محرمانه با شاه و هماهنگی با آمریکا، اقدام به اخراج امام خمینی از آن کشور کرد. امام در سیزدهم مهر 1357 به طرف کویت رفت. امّا دولت کویت اجازهٔ ورود به وی نداد. این در حالی بود که عراق نیز به امام، اجازهٔ بازگشت نمی‌داد. در نتیجه امام خمینی و همراهانش، در پانزده مهر 1357 به فرانسه رفتند، ولی رئیس جمهور فرانسه، به محض اطلاع از ورود غیر منتظرهٔ امام خمینی، نظر شاه را در این‌باره جویا شد و بعد به امام اجازهٔ اقامت داد. تصوّر شاه و آمریکا این بود که دور شدن امام خمینی از ایران، سبب جدایی وی از جریان انقلاب خواهد شد امّا شرایط بهتر ارتباطات در فرانسه، به کمک رهبری انقلاب آمد. از آن پس، تماس‌ها راحت‌تر و پیام‌ها بیشتر شد.

تشکیل دولت نظامی ازهاری

در سیزدهم آبان 1357، جمع زیادی از دانشجویان و دانش‌آموزان تظاهر کننده، در دانشگاه تهران، توسط نیروهای نظامی و انتظامی به شهادت رسیدند. پخش صحنه‌هایی از این ماجرا در تلویزیون، احساسات مردم را برانگیخت. به دنبال آن، شریف امامی از نخست‌وزیری برکنار و ارتشبد ازهاری، به‌جای او منصوب شد امّا در همان روز، مجدداً در تهران تظاهراتی شدیدتر برگزار گردید و طی آن، بخشی از سفارت انگلیس به آتش کشیده شد. در روز پانزدهم آبان، شاه طی سخنانی، اعتراف کرد که «پیام انقلاب ملّت ایران» را شنیده است و سوگند یاد کرد که خطاها و فساد و ظلم و بی‌قانونی، دیگر تکرار نخواهد شد.

ازهاری، در اوّلین اقدام برای ایجاد کاهش نارضایتی و برقراری آرامش، جمعی از سران بدنام رژیم پهلوی، نظیر امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر اسبق و ارتشبد نصیری، رئیس سابق ساواک را دستگیر کرد امّا امام خمینی به مردم ایران هشدار داد این اقدامات ظاهری و فریب‌کارانه است.

تظاهرات گستردهٔ مردم، در داخل کشور، با هماهنگی‌های شخصیت‌هایی چون آیت‌الله مطهّری، آیت‌الله طالقانی، آیت‌الله دکتر بهشتی، آیت‌الله خامنه‌ای، آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، آیت‌الله مهدوی‌کنی و دیگر علما و روحانیون شاخص تهران و شهرستان‌ها، همچنین شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی مسلمان و سایر گروه‌ها همچنان ادامه داشت امّا قدرت تعیین کننده، رهبری امام خمینی بود.

سران گروه‌های سیاسی و روحانیون برجسته و مبارز، مانند آیت‌الله بهشتی و آیت‌الله مطهری، برای هماهنگی مبارزات به ملاقات امام خمینی به پاریس شتافتند.

تظاهرات عاشورا؛ استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی

یکی از فرازهای مهم و سرنوشت‌ساز انقلاب اسلامی تظاهرات و راهپیمایی تاریخی مردم در عاشورای سال 1357 است. با آغاز ماه محرم، امام خمینی با صدور پیامی که برخاسته از ماهیت و فلسفهٔ قیام عاشورا بود، مردم را به راهپیمایی در این روز بزرگ دعوت کردند. با وجود برقراری حکومت نظامی، مردم در اوّلین شب محرم به خیابان‌ها آمدند امّا رژیم، عزاداران حسینی را به گلوله بست. کشتار بی‌رحمانهٔ مردم در جنوب تهران و سایر شهرهای کشور زمینه را برای راهپیمایی عظیم تاسوعا و عاشورا فراهم کرد. جمعیتی که در تهران با نظمی شگفت‌آور به‌سوی میدان آزادی حرکت کردند، حدود 4 میلیون نفر و در سراسر کشور بالغ بر 16 میلیون نفر برآورد شده است. این راهپیمایی عظیم سراسری ناظران خارجی را شگفت‌زده کرد؛ به گونه‌ای که در ظهر عاشورای 1357 تحلیل‌گران مسائل سیاسی و خبرگزاری‌های مختلف جهان عمر حکومت شاهنشاهی را در ایران پایان یافته تلقّی کردند. مردم در این تظاهرات که به منزلهٔ یک رفراندوم (همه‌پرسی) بود، خواستار استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی شدند. عظمت و گستردگی تظاهرات این دو روز و نظم و انسجام آن ها، وحشت شاه و آمریکا را بیش از پیش کرد.

قطعنامهٔ راهپیمایی روز عاشورا که توسط آیت‌الله بهشتی قرائت شد، تأکیدی مجدّد بر سرنگونی نظام سلطنتی، بازگشت امام خمینی به کشور و تشکیل جمهوری اسلامی و همچنین دعوت از ارتش، برای پیوستن به مردم بود.

نخست‌وزیری بختیار: در چنین شرایطی ارتشبد ازهاری، کناره‌گیری کرد و شاپور بختیار، از اعضای جبههٔ ملّی به نخست‌وزیری منصوب شد، امّا اختلاف نظر میان دستگاه‌های سیاست‌گذار آمریکا، شرایط را برای کارتر و شاه وخیم تر کرده بود. شورای امنیت ملّی آمریکا به دنبال اجرای کودتا و به راه انداختن جوی خون در ایران بودند امّا کارتر، وزارت امور خارجه و سازمان سیا، به فکر فریب مردم، از طریق جایگزینی بختیار به جای شاه و سوار شدن بر موج انقلاب بودند.

فرار شاه

با بسته شدن همهٔ راه‌ها و دست‌آویزها برای باقی ماندن شاه در کشور، اهتمام عمدهٔ آمریکا بر حفظ ساختار ارتش قرار گرفت. به همین دلیل، ژنرال رابرت هایزر، معاون نیروهای آمریکا در اروپا، در دی ماه 1357 به ایران فرستاده شد.

وظیفهٔ ژنرال هایزر، هماهنگی با سران ارتش، برای حمایت از دولت بختیار و در صورت لزوم، انجام کودتای نظامی علیه انقلاب و حفظ مراکز راهبردیِ موردنظر آمریکا بود. تلاش آمریکا برای غلبه بر تظاهرات مردمی و ایجاد تفرقه در بین نیروهای انقلابی به نتیجه نرسید و مردم همچنان خواستار سقوط سلطنت و برقراری حکومت «جمهوری اسلامی» بودند.

به‌دستور امام خمینی «شورای انقلاب اسلامی» تشکیل شد و موظّف گردید به بررسی چگونگی تشکیل دولت موقّت، نحوهٔ انتقال قدرت و فراهم کردن مقدّمه‌های تصویب قانون اساسی جدید بپردازد.

روز بیست و ششم دی ماه، محمّدرضا شاه و همسرش، پس از تشکیل شورای سلطنت، از ایران گریختند. با اینکه قرار بود شاه به آمریکا برود، کارتر با فریب‌کاری، او را به مصر فرستاد.

به‌دنبال اعلام خبر فرار شاه از رادیو، جشن و سروری بی‌سابقه در سراسر کشور برپا شد. مردم با ریختن به خیابان‌ها، پخش نقل و شیرینی، روشن کردن چراغ اتومبیل‌ها به شادی و شکرگزاری پرداختند.

تظاهرات اربعین و بازگشت امام خمینی

با فرار شاه، تظاهرات در شهرهای مختلف ادامه یافت. در پاره‌ای از شهرها، عوامل رژیم، مردم را به گلوله بستند. شاپور بختیار که تصوّر می‌کرد پس از رفتن شاه، قدرت اصلی در ایران شده است، به دنبال تحقّق آرزوهای خام خود بود.

امام خمینی از نظامیان خواست پادگان‌ها و خدمت در ارتش شاه را ترک کنند. در پی آن فرار افسران و سربازان از پادگان‌ها، سرعت گرفت. در راهپیمایی عظیم و تاریخی روز اربعین حضرت سیّدالشهدا (ع)، مصادف با بیست و نهم دی ماه 1357 ، مردم، بار دیگر نفرت خود از حکومت پهلوی و درخواستشان را برای استقرار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» تکرار کردند.

امام خمینی اعلام کرد که به‌زودی به ایران بازخواهد گشت. تلاش‌های آمریکا و بختیار برای به تعویق انداختن سفر وی به نتیجه نرسید.

به‌رغم تلاش‌های آمریکا، دولت بختیار و مخالفان غیرمذهبی حکومت شاه برای جلوگیری از ورود و یا به عقب انداختن بازگشت امام خمینی به میهن و همچنین با وجود احتمال سوءقصد به جان وی، امام در دوازدهم بهمن 1357، درمیان عظیم‌ترین استقبال تاریخی، به ایران بازگشت. ایستادن امام خمینی بر پله‌های هواپیما در فرودگاه مهرآباد، نماد خاتمه یافتن دوران استیلای بیگانگان بر کشور و آغاز عصر جدیدی در تاریخ سیاسی ایران بر پایهٔ استقلال و احیای ارزش‌های اسلامی و ملّی بود.

امام در سخنرانی خود در بهشت زهرا در همان‌روز، ضمن تسلیت گفتن به خانوادهٔ شهدا، دربارهٔ مشروعیت نداشتن رژیم پهلوی سخنانی ایراد کرد. رهبر انقلاب، با بیان این که نظام سلطنت، به دلیل دخالت نداشتن مردم در تعیین سرنوشت خود و فساد شاهان موروثی، خلاف عقل بشری است، اعلام کرد: «من به پشتیبانی این ملّت، دولت تعیین می‌کنم. ما نمی‌گذاریم ذلّت‌های سابق، اعاده شود».

اعلام تشکیل دولت موقّت

با پیشنهاد شورای انقلاب، مهندس مهدی بازرگان، به‌عنوان نخست‌وزیر دولت موقّت، انتخاب شد و خبر آن، در شانزدهم بهمن ماه، رسماً به اطلاع مردم رسید.

در پی آن، امام خمینی از مردم خواست تا با برگزاری تظاهراتی آرام، از دولت بازرگان، حمایت کنند، امّا شاپور بختیار، در همان روز، طیّ اقدامی خیانت‌آمیز، قرارداد تحویل تجهیزات نظامی قبلاً خریداری شده از آمریکا به ارزش هفت میلیارد دلار را لغو کرد. با توجّه به این که وجه این قرارداد قبلاً پرداخت شده بود، با این اقدام بختیار، کلّ این مبلغ نیز به جیب آمریکا رفت.

در این زمان درگیری میان نیروهای ارتش، آغاز شده بود. بسیاری از سربازانی که مجبور به تیراندازی به طرف مردم بودند، سلاح خود را به طرف فرماندهان‌شان نشانه می‌گرفتند، یا از میدان درگیری می‌گریختند.

تلاش برای کودتا و پیروزی انقلاب اسلامی

با شدّت گرفتن درگیری‌ها، ساعت حکومت نظامی در تهران 7/5 ساعت طولانی‌تر شد. چرا که با تلاش ژنرال‌هایزر آمریکایی، فرماندهان نظامی، درصدد کودتا بودند تا با دستگیری امام خمینی و سایر شخصیت‌ها، انقلاب را شکست دهند.

امام خمینی در همان روز اعلام کرد: « ... اعلامیهٔ امروز فرماندار نظامی، خدعه و خلاف‌شرع است و مردم به هیچ‌وجه به آن اعتنا نکنند. برادران و خواهران عزیزم، هراسی به خود راه ندهند؛ که به خواست خداوند تعالی، حق، پیروز است».

اگر امام خمینی با مواضع قاطعانهٔ خود کودتایی را که در شرف وقوع بود، خنثی نمی‌ساخت، حادثهٔ خونینی روی می‌داد.

با صدور اعلامیهٔ امام خمینی در 21 بهمن ماه، مردم از نیروی هوایی که لشکر گارد شاهنشاهی به آن حمله کرده بود، حمایت کردند. در مدّت کوتاهی با مشارکت وسیع زنان و مردان در سراسر کشور، مراکز حساس به تصرف مردم درآمد و پایگاه‌های رژیم یکی پس از دیگری سقوط کرد. با مشاهدهٔ این وضع، شورای فرماندهان ارتش، طیّ اطلاعیه‌ای، بی‌طرفی خود را اعلام کرد.

سرانجام رژیم سلطنتی شاه که ایران را تا مرز یک کشور مستعمره و تحت سلطهٔ آمریکا پیش برده بود، در بیست و دوم بهمن ماه 1357 به‌طور کامل سقوط کرد و مردم با شنیدن صدای انقلاب از رادیو در 22 بهمن 1357 با سرور و شادی وصف ناپذیری پایان پادشاهی و طلیعهٔ انقلاب اسلامی را جشن گرفتند. پیروزی انقلاب اسلامی ایران حادثهٔ بزرگی بود که حیرت جهانیان را برانگیخت و حادثهٔ بزرگ قرن نام گرفت.