درسنامه آموزشی تاریخ معاصر ایران کلاس یازدهم

در جریان انتخابات آذرماه سال 1355 ش/ 1976 م آمریکا، جیمی کارتر، رئیس جمهور شد. کارتر با شعار «حقوق بشر» و «فضای باز سیاسی» در کشورهای تحت سلطهٔ آمریکا، وارد عرصهٔ رقابت‌های انتخاباتی شد. پیروزی او، در ابتدا به منزلهٔ شکست شاه تلقی شد؛ زیرا کارتر نامزد دمکرات‌ها بود و شاه در مبارزهٔ انتخاباتی، هزینهٔ زیادی برای پیروزی رقیب او از حزب جمهوری خواه کرده بود. بر اساس راهبرد جمهوری خواهان، شاه نیز نقش ژاندارمی منطقه را برای آمریکا ایفا می‌کرد و هزینه‌های تأمین امنیت کشورهای همجوار، بر عهدهٔ ایران بود.

دولت دمکرات آمریکا در یک جنگ تبلیغاتی علیه دولت شوروی، خود را مدافع «حقوق بشر» نشان داد. از سوی دیگر برای پیشبرد این شیوهٔ تبلیغاتی ناگزیر شد تا از دیکتاتورهای خشن تحت سلطهٔ خود، نظیر رژیم شاه بخواهد که از خشونت و شکنجهٔ کمتری استفاده کنند. واقعیت این است که اصولاً طرح فضای باز سیاسی و حقوق بشر یک شعار تبلیغاتی بود. آمریکا حتی در اوج اعمال خشونت و کشتار بی‌رحمانهٔ 17 شهریور 1357 از شاه حمایت کرد. سولیوان، آخرین سفیر آمریکا در ایران نسبت به سیاست‌های دوگانهٔ حقوق بشر و سیاست‌های سرکوب‌گرایانهٔ آمریکا برای مهار انقلاب اسلامی، کارتر را متّهم به نفاق می‌کند.

دولت آموزگار

شاه، برای نشان دادن هماهنگی خود با سیاست «حقوق بشر» موردنظر کارتر، اعلام کرد که در کشور، فضای باز سیاسی ایجاد خواهد کرد؛ لذا در مرداد 1356، امیرعباس هویدا را برکنار و جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری منصوب کرد.

به‌دنبال آن، اعلام شد که قانون محاکمهٔ سریع مخالفان در دادگاه‌های سرّی نظامی لغو شده است و محاکمه‌هایی که در آنها محکومان اغلب به تیرباران و زندان‌های طولانی محکوم می‌شدند، بعد از آن علنی خواهد بود. همچنین با اعلام تشکیل «کمیسیون شاهنشاهی برای مبارزه با فساد»، رژیم به وجود فساد گسترده در دستگاه‌های دولتی، اقرار کرد.

رحلت آیت‌اللّه سیّدمصطفی خمینی

در اول آبان ماه 1356، آیت‌الله سیّدمصطفی خمینی، فرزند ارشد امام خمینی که به همراه ایشان در نجف در تبعید بود و نقش مؤثری در هدایت و هماهنگی مبارزه با رژیم داشت، به شکلی مشکوک درگذشت. امام خمینی این حادثه را از الطاف خفیّهٔ الهی خواندند. بر خلاف انتظار رژیم شاه مراسم ختم باشکوهی برای آن مرحوم در سراسر کشور برگزار شد. در این مجالس، سخنرانی‌های تندی علیه شاه صورت گرفت. با وجود ممنوعیت شدید نام بردن از آیت‌الله خمینی، این حادثه باعث شد تا بار دیگر به‌طور گسترده‌ای نام امام خمینی بر سر زبان‌ها بیفتد.

سفر کارتر به ایران، انتشار مقالهٔ توهین‌آمیز و شروع انقلاب

در دی ماه 1356 رئیس‌جمهور آمریکا، کارتر، وارد تهران شد. چگونگی مراسم ضیافت شام، نحوهٔ حضور اعضای خانوادهٔ سلطنت در آن و سخنان اغراق‌آمیز کارتر در ستایش از شاه، باعث تعجب همگان شد. خاصه آنکه کارتر، ایران را «جزیرهٔ ثبات» در یکی از پرآشوب‌ترین نقاط جهان خواند.

سرمستی شاه از تمجید کارتر و حمایت آمریکا و کشورهای غربی از حکومتش، موجب شد تا پس از پایان سفر کارتر، شاه، همان روز دستور دهد که مقاله‌ای شدیداللحن علیه امام خمینی نوشته شود. یک هفته پس از بازدید کارتر، مقالهٔ معروف به «ایران و استعمار سرخ و سیاه» با امضای مستعار احمد رشیدی‌مطلق در روزنامهٔ «اطلاعات» روز هفدهم دی ماه 1356 به چاپ رسید. در آن مقاله، امام خمینی، به‌شدت مورد حمله و توهین قرار گرفته بود.

قیام مردم قم و تبریز:

انتشار مقالهٔ اهانت‌آمیز در روزنامهٔ «اطلاعات»، با واکنش فوری طلاب، روحانیون و مردم قم روبه‌رو شد. تظاهرات روز نوزدهم دی ماه، منتهی به حملهٔ نیروهای نظامی به مردم شد که طی آن، چهارده نفر کشته و عدهٔ زیادی مجروح و جمعی از علما و روحانیون نیز دستگیر و تبعید شدند اما دامنهٔ اعتراض‌ها افزایش یافت. در بیست و نهم بهمن، در شهر تبریز برای شهدای قم، مراسم «اربعین» (چهلم) برگزار شد و ارتش، مردم را به گلوله بست. در یزد نیز به مناسبت برگزاری چهلم شهدای تبریز، این اتفاق تکرار شد و درگیری‌ها، شهر به شهر، ادامه یافت. در اصفهان و شهرضا حکومت نظامی اعلام شد و در مرداد 1357، سینما رکس آبادان در یک جنایت مهیب به آتش کشیده شد و 477 نفر در آتش سوختند. مردم ساواک را عامل آتش‌سوزی می‌دانستند. سهل‌انگاری مسئولان رژیم در پیگیری موضوع و عدم رسیدگی مراکز امنیتی بر این باور صحّه گذاشت.

شریف امامی و ادامهٔ کشتارها

در پی فاجعهٔ سینما رکس، آموزگار مجبور به استعفا شد و جعفر شریف امامی (از فراماسون‌های برجستهٔ بنیاد پهلوی) با تظاهر به شعار آشتی ملّی به نخست‌وزیری منصوب شد، امّا او هم با طرح تغییر سیاست‌های رژیم نتوانست از گسترش اعتراضات جلوگیری کند.

تظاهرات گستردهٔ مردم تهران که پس از اقامهٔ نماز در عید فطر (13 شهریور 1357) به امامت آیت‌الله مفتح برگزار شد، وحشت شاه، دولت و آمریکا را افزایش داد؛ چرا که نمایش عظیمی از اتحاد و قدرت مردم بود.

عظمت راهپیمایی روز عید فطر سبب شد که آمریکا، شاه و دولت، چاره را در اقدام به برقراری «حکومت نظامی» و توسّل به خشونت گسترده ببینند.

سه روز بعد حدود 500 هزار نفر از مردم تهران، با شعارهای «مرگ بر شاه»، «آمریکایی برو بیرون»، «حسین سرور ماست، خمینی رهبر ماست»، همچنین شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» که برای اوّلین بار سر داده می‌شد، راهپیمایی کردند. در پایان آن راهپیمایی مقرّر شد، فردا تظاهرات در میدان ژاله (شهدا) برگزار شود، امّا در اخبار رادیویی ساعت 24 (نیمه‌شب)، در حالی که اکثر مردم در خواب بودند، در تهران و یازده شهر دیگر، حکومت نظامی اعلام شد.

صبح هفده شهریور مردم به خیابان‌ها آمدند، در تهران، هزاران نفر، در میدان شهدا، اجتماع کردند. نظامیان و کماندوها نتوانستند مردم را متفرق کنند و به اعتراف یک خبرنگار خارجی: «با مسلسل تانک‌ها، آنها را به گلوله بستند. چرخ‌بال‌ها (هلی‌کوپترها) نیز برای متفرق کردن مردم، از مسلسل و مواد تخریبی استفاده کردند و منظره، به میدان «اعدام دسته جمعی» شباهت داشت».

پس از این کشتار گسترده، کارتر، طی پیامی، از شاه اعلام پشتیبانی و از اقدام‌های او در راه بازگرداندن نظم، حمایت کرد، امّا در درون کاخ سفید بر سر چگونگی مقابله با انقلاب اسلامی اختلافات جدّی وجود داشت. شورای امنیت ملّی معتقد به کشتار گستردهٔ مردم، و وزارت امور خارجه درصدد نفوذ در انقلاب بود و این اختلاف سبب سردرگمی کارتر و شاه در سرکوب مردم و انقلاب اسلامی شده بود.