درسنامه آموزشی تاریخ معاصر ایران کلاس یازدهم

در این درس با پیامدهای کودتای بیست و هشت مرداد 1332 و سیطرهٔ آمریکا بر سرنوشت سیاسی و اقتصادی ایران و تثبیت پایه‌های دیکتاتوری شاه و سرکوب مخالفان و تأسیس ساواک آشنا می‌شویم.

اوضاع سیاسی ایران پس از کودتا

آمریکا که از کمک به دولت دکتر مصدّق اجتناب می‌کرد، پس از پیروزی کودتاچیان کمک‌های زیادی در زمینه‌های نظامی و اقتصادی به دولت کودتا کرد. با روی‌کار آمدن دولت نظامی زاهدی، فضای تیره‌ای در جامعهٔ ایران حکم‌فرما شد، فرمانداری نظامی تهران به سرتیپ تیمور بختیار سپرده شد. بختیار که افسری بی‌رحم و خونریز بود، برای استقرار و تثبیت حکومت کودتا، سرکوب نیروهای ضدّ کودتا و میهن دوست را آغاز کرد. عدهٔ بسیاری از مخالفان را دستگیر و زندانی کرد و عدّه‌ای از آنها تبعید و تیرباران شدند. تظاهرات شهرستان‌ها و تهران با سرکوب شدید مواجه شد؛ فرمانداری نظامی، همچنین سقف بازار تهران را تخریب و جمعی از بازاریان را به جزیرهٔ خارک تبعید کرد. دکتر مصدّق نیز پس از دستگیری، در دادگاه نظامی محاکمه و به سه سال زندان محکوم شد و عملاً تا آخر عمر، در احمدآباد، روستایی در اطراف تهران، تحت نظر بود.

انتخابات دورهٔ هجدهم مجلس شورای ملّی

در آستانهٔ برپایی انتخابات دورهٔ هجدهم در محیط وحشت و خفقان، آیت‌الله کاشانی و نهضت مقاومت ملّی با مجلس فرمایشی که دست‌ساخته و مطیع حکومت کودتا بود، به مخالفت پرداختند. با برقراری مجدّد ارتباط میان دولت کودتا و انگلیس، «سردنیس رایت» کاردار انگلیس وارد تهران شد و دو دولت ایران و انگلیس طیّ اعلامیه‌ای برقراری روابط سیاسی را اعلام کردند. در پی آن آیت‌الله کاشانی با این اقدام دولت زاهدی مخالفت کرد.

انعقاد قرارداد کنسرسیوم نفت

قرارداد کنسرسیوم نفت یک قرارداد استعماری بود که بین ایران و چند شرکت نفتی آمریکایی، انگلیسی، فرانسوی و هلندی بسته شد. این قرارداد با هدف بهره‌برداری از مخازن نفت ایران توسّط حکومت دست‌نشاندهٔ شاه به ایران تحمیل شد. این قرارداد که مغایر با قانون ملّی شدن صنعت نفت بود، مجدداً نفت ایران را زیر سیطرهٔ بیگانگان درآورد. کنسرسیوم اختلافات میان آمریکا و انگلستان را برسر مسئلهٔ نفت ایران حل کرد و همهٔ ثمرات مبارزهٔ ملت ایران در جریان نهضت ملّی شدن نفت را بر باد داد. یکی از بندهای قرارداد کنسرسیوم، پرداخت غرامت از سوی ایران به شرکت سابق نفت انگلیس و ایران بود. اما این پایان تاوان سنگین ملت ایران برای ملّی کردن نفت نبود؛ بلکه تأسف‌بارتر از آن، حضور فزایندهٔ مستشاران آمریکایی بود که به‌تدریج مقدّرات سیاسی، اقتصادی و نظامی ایران را زیر سلطهٔ نوین آمریکا برد.

دولت حسین علاء

سپهبد زاهدی، عامل اجرای کودتای 28 مرداد که خود را «تاج‌بخش» شاه می‌دانست، به‌علّت اشتهار به حیف و میل کمک‌های آمریکایی‌ها و بی‌اعتنایی به شاه، با کمک انگلیسی‌ها، کنار گذاشته شد و حسین علاء به نخست‌وزیری رسید.

با روی کار آمدن حسین علاء، وزیر سابق دربار که در برابر شاه و نزدیکان او اراده و اختیاری نداشت، شاه گام مهمی در تحکیم قدرت استبدادی‌اش برداشت و معیار قدرت دولت، شخص او شد. در واقع همان‌گونه که یکی از نمایندگان مجلس آن زمان گفته بود: «هر چه اعلیحضرت بپسندند، همان قانون اساسی است». قبل از این نمایندگان مجلس شورای ملّی با ارادهٔ شاه و دربار به مجلس راه می‌یافتند و انتخابات محصول گزینش و ارادهٔ مردم نبود.

پیمان بغداد

از حوادث مهمّ دوران نخست‌وزیری علاء ، پیوستن ایران به پیمان امنیتی بغداد بود. پیمان بغداد به توصیهٔ آمریکا ابتدا بین کشورهای ترکیه و عراق امضا شد و سپس پاکستان و ایران نیز به آن پیوستند. این پیمان با هدف کامل کردن حلقهٔ محاصرهٔ شوروی، به بهانهٔ خطر کمونیسم و بر مبنای نظریهٔ «آیزنهاور» رئیس جمهور آمریکا، تشکیل شد. عضویت ایران در این پیمان، سیاست بی‌طرفی ایران را نقض می‌کرد. شهید نوّاب صفوی رهبر فداییان اسلام از مخالفان سرسخت این پیمان بود؛ زیرا معتقد بود که ورود ایران در پیمان بغداد زمینه‌ساز سلطهٔ نظامی آمریکا بر ایران است.

پس از عضویت ایران در پیمان بغداد و امضای قرارداد نظامی دوجانبه با آمریکا، حضور نظامیان و مستشاران آمریکایی در ایران گسترش یافت. حضوری که تمام هزینه‌های آن بردوش دولت و ملت ایران بود. سران رژیم به‌منظور رفاه حال نظامیان آمریکایی، خدمات کاملی به آنها ارائه می‌نمودند؛ به‌طوری که در گزارشی مربوط به شهریور 1357 آمده است: «یکی از مسائل دیگر، به میزان حضور آمریکا که اکنون معادل 40 هزار نفر برآورد شده، مربوط است. بخش اعظم این آمریکایی‌ها به‌خاطر فعالیت‌های نظامی در ایران حضور دارند ... و دولت ایران نیز که هزینه این حضور آنها را تأمین می‌کند، از هیچ‌گونه همکاری فروگذار نکرده است».

تأسیس ساواک

پس از کودتای 28 مرداد، آمریکایی‌ها تصمیم گرفتند ایران را به پایگاه اصلی قدرت خود در منطقه تبدیل کنند؛ بنابراین، شاه که راه بقای خود را در تبعیت از آمریکا می‌دانست، به کمک مستشاران آن کشور به تشکیل سازمان مخوف ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور) اقدام کرد.

اهمیت تأسیس ساواک از دیدگاه آمریکا به دو جهت بود:

1- همسایگی ایران با شوروی، به‌عنوان رقیب اصلی آمریکا
2- حفظ و تثبیت نفوذ آمریکا در ایران

اوّلین رئیس ساواک، سپهبد تیمور بختیار، یکی از بی‌رحم‌ترین افسران ارتش و فرماندار نظامی تهران بود. این سازمان که گسترده‌ترین نهاد اطّلاعاتی و امنیتی از سال 1336 تا 1357 در حکومت محمّدرضا شاه بود، نقش مهمّی در شناسایی و سرکوب گروه‌های مخالف داشت. ساواک علاوه بر شکنجهٔ جسمی و روحی مخالفان رژیم و ایجاد جوّ اختناق، رعب و وحشت، دولتمردان و نمایندگان مجلسین را نیز کنترل می‌کرد.

ساواک، با هدایت و حمایت سرویس‌های اطّلاعاتی آمریکا و انگلیس و سپس با کمک سازمان اطلاعاتی اسرائیل (موساد)، به‌صورت یک تشکیلات مخوف امنیتی و اطلاعاتی درآمد؛ امّا به‌جای آن که دستاوردهای اطلاعاتی خود را در جهت منافع کشور به‌کار گیرد، در خدمت تأمین منافع آمریکا و انگلیس و سپس اسرائیل و به‌عنوان مانعی در برابر توسعهٔ شوروی و کمونیسم، قرار گرفت.

دولت منوچهر اقبال

در فروردین 1336، حسین علاء از نخست‌وزیری استعفا کرد و دکتر منوچهر اقبال، وزیر دربار، به نخست‌وزیری رسید.

محمّدرضا پهلوی که حکومتش با مشکل فقدان مشروعیت و نبود آزادی سیاسی روبه‌رو بود، برای جلب افکار عمومی، دست به تأسیس دو حزب «ملّیون» (اکثریت) به رهبری نخست‌وزیر، دکتر اقبال، و «حزب مردم» (اقلیت) به رهبری اسدالله عَلَم زد.

از آن به بعد، سال‌های طولانی، مطبوعات کشور صحنهٔ جنجال‌های سطحی و ساختگی میان دو حزب دولتی بودند، تا توهّم وجود دمکراسی‌های غربی در ایران را در ذهن‌ها ایجاد کنند.