متن کامل درس 18 تفکر و سواد رسانه‌ای
علیه اخبار جعلی
چندی پیش در خبرها آمده بود که ازبرعلی حاجوی معروف به ریزعلی خواجوی درگذشته است؛ فردی که داستان تلاشش برای جلوگیری از برخورد قطار با تخته سنگ‌های فروافتاده از کوه با عنوان «دهقان فداکار» سال‌ها در کتاب فارسی سوم ابتدایی نقل می‌شد. شهرت وی موجب شد که خبر درگذشتش در رسانه‌ها بازتابی وسیع بیابد. در همان روزها عکسی در رسانه‌های اجتماعی همرسانی (به اشتراک گذاشته) می‌شد مبنی بر اینکه نشریه‌ای آمریکایی تصویر روی جلد خود را به حضور نمادین سوپرمن بر مزار دهقان فداکار اختصاص داده است.
- اگر هنگام وب‌گردی با خبر «ناراحتی سوپرمن از مرگ ریزعلی خواجوی» مواجه می‌شدید، روی آن کلیک می‌کردید؟ چرا؟
جواب: فقط برای بررسی محتوا و منبع خبر روی آن کلیک می‌کردم، نه به دلیل باور فوری عنوان؛ زیرا ترکیب یک شخصیت خیالی با رویدادی واقعی می‌تواند تله کلیک باشد.
- چگونه می‌توان مطمئن شد که عنوان مذکور تله کلیک است یا خیر؟
جواب: باید متن کامل، نشانی و اعتبار رسانه، تاریخ، نویسنده و تصویر اصلی را بررسی و عنوان را با منابع خبری معتبر و جست‌وجوی وارون تصویر مقایسه کرد.
- آیا این خبر را با دوستان خود در فضای سایبری همرسانی می‌کردید؟ چرا؟
جواب: پیش از راستی‌آزمایی خیر؛ زیرا بازنشر خبر جعلی می‌تواند دیگران را گمراه کند و اعتبار ما را کاهش دهد.
- اگر مصمم به همرسانی این خبر بودید، آیا پیش‌تر درستی آن را می‌سنجیدید؟
جواب: بله؛ ابتدا منبع اولیه، تصویر اصلی و گزارش چند رسانۀ معتبر را بررسی می‌کردم و فقط در صورت تأیید، خبر را با ذکر منبع همرسانی می‌کردم.
- آیا شناخت منبع خبر و اطمینان از آن برایتان مهم بود؟
جواب: بله؛ اعتبار، سابقه، شفافیت و امکان جواب‌گویی منبع از مهم‌ترین معیارهای اعتماد به خبر است.
- آیا واقعی یا جعلی بودن خبر برایتان اهمیت دارد؟ چرا؟
جواب: بله؛ چون تصمیم‌ها، احساسات و رفتار اجتماعی ما بر اساس اطلاعات شکل می‌گیرد و خبر جعلی می‌تواند بی‌اعتمادی، ترس یا رفتار نادرست ایجاد کند.
آنانی که به درستی‌سنجی خبر مزبور مبادرت ورزیدند دریافتند که این خبر، جعلی و عکس واقعی مربوط به روی جلد ششمین کتاب از مجموعه کتاب‌های سوپرمن است. بدیهی است که خبر جعلی مذکور یکی از بی‌شمار اخبار جعلی است که در رسانه‌ها به‌ویژه رسانه‌های اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی نشر و بازنشر می‌شوند.
امروزه به سبب تولید و انتشار اخبار جعلی، جوامع با سردرگمی، یأس، بی‌اعتمادی تدریجی یا حتی خطر بی‌تفاوتی مواجه‌اند. اخبار، مبنای آگاهی و شناخت از محیط اطراف محسوب می‌شود؛ بنابراین حق مخاطبان/کاربران است که از اخبار جهان و محیطی که در آن زندگی می‌کنند به درستی آگاه شوند و نیازهای خبری خود را همچون دیگر نیازهای طبیعی از منابع خبری مطمئن و بی‌طرف مطالبه و تأمین کنند.
جان نباشد جز خبر در آزمون
هر که را افزون خبر، جانش فزون
جان ما از جان حیوان بیشتر
از چه رو؟ چون بیشتر دارد خبر
جعل عمیق
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 147 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | تشخیص عکس واقعی و جعل عمیق
به عکس ورودی این درس مجدد نگاه کنید.
این عکس واقعی است یا جعلی؟ چرا؟
عکس جعلی است؛ عنوان و نشان نشریه از تصویر اصلی حذف یا تغییر داده شده و با مقایسۀ آن با جلد واقعی کتاب سوپرمن مشخص می‌شود که تصویر به درگذشت دهقان فداکار ارتباطی ندارد.
به نظر شما جعل عمیق (دیپ‌فیک) چه تأثیراتی در عرصۀ فردی و اجتماعی بر جا می‌گذارد؟
در سطح فردی می‌تواند به آبرو، امنیت روانی، حریم خصوصی و دارایی اشخاص آسیب بزند؛ در سطح اجتماعی نیز موجب فریب افکار عمومی، بی‌اعتمادی به رسانه‌ها، کلاهبرداری، تنش سیاسی و دشوارشدن تشخیص حقیقت می‌شود.
جعل عمیق یک فناوری مبتنی بر هوش مصنوعی است که برای ساخت تصاویر، اصوات و نوشته‌های جعلی واقع‌نمایانه از آن استفاده می‌شود. برای شناسایی عکس‌های ساخته‌شده با فناوری جعل عمیق می‌توان موارد زیر را مدنظر قرار داد:
- توجه به دست سوژه (اغلب در تصاویر ساخته شده با هوش مصنوعی، دست‌ها در ظاهر، تعداد انگشت و... دارای اشکال‌اند)
- دقت در طراحی گوش‌ها و دندان‌ها
- بررسی ضربه‌های قلم‌مو به هنگام مواجهه با نقاشی
- پس‌زمینۀ تار در عکس
- داشتن ظاهر براق و پلاستیکی شکل سوژه
- بررسی نحوۀ قرار گرفتن عناصری مانند یقه، گردنبند و... در عکس
جواب فعالیت گروهی صفحه 147 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | بررسی و شناسایی جعل عمیق
نمونه‌هایی از محتواهای ساخته‌شده با جعل عمیق را در گروه بررسی و به کلاس ارائه کنید.
نمونه‌های قابل بررسی شامل ویدئوی سخنرانی ساختگی یک چهرۀ مشهور، صدای تقلیدشده برای کلاهبرداری و تصویر تولیدشده از رویدادی است که رخ نداده است. در ارائه، منبع، نشانه‌های دست‌کاری و پیامد هر نمونه را توضیح دهید.
از چه فنون دیگری می‌توان عکس‌های ساخته‌شده با فناوری جعل عمیق را شناسایی کرد؟
بررسی فراداده و منبع اولیه، جست‌وجوی وارون تصویر، بزرگ‌نمایی لبه‌ها و سایه‌ها، مقایسۀ جهت نور، توجه به نوشته‌های نامفهوم و بازتاب‌ها، و استفاده از چند ابزار تخصصی تشخیص می‌تواند کمک کند؛ نتیجه هیچ ابزار واحدی قطعی نیست.
بر اساس آرشیو تصاویر موجود، ادعای رئیس‌جمهور ایالات متحدۀ آمریکا در جریان جنگ رمضان مبنی بر اینکه تجمعات شبانۀ مردم در خیابان‌ها جعلی و ساختۀ هوش مصنوعی است، راستی‌آزمایی کنید.
برای راستی‌آزمایی، تصاویر باید با ویدئوهای پیوسته، گزارش چند رسانۀ مستقل، زمان و مکان قابل تطبیق، نشانه‌های محیطی و جست‌وجوی وارون مقایسه شوند. وجود تصاویر متعدد از زاویه‌های متفاوت و گزارش شاهدان مستقل، ادعای کلیِ جعلی‌بودن همۀ تجمعات را پشتیبانی نمی‌کند؛ بنابراین این ادعا بدون شواهد فنی معتبر قابل پذیرش نیست.
برای شناسایی فیلم‌ها و اصوات جعل عمیق نیز که البته بسیار دشوارتر از شناسایی عکس‌های جعلی است، می‌توان از فناوری‌هایی مانند Deepware و همچنین نرم‌افزارهای ویرایش ویدئویی برای مشاهده قاب به قاب تصویر در فیلم‌ها جهت بررسی و تشخیص دقیق چگونگی باز و بسته شدن چشم‌ها، حرکات اطراف دهان و لب، فراز و فرود و لحن صدا، نور و سایه و حرکات طبیعی و غیرطبیعی اندام‌ها استفاده کرد.
جواب فعالیت گروهی صفحه 149 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | راستی‌آزمایی اخبار و منابع
به گروه‌های پنج نفره تقسیم شوید و با کمک دبیرتان چند نمونه از اخبار حملۀ رژیم صهیونیستی و آمریکا به کشورمان را که در رسانه‌های داخلی و خارجی (با تأکید بر پیام‌رسان‌های فوری و شبکه‌های اجتماعی) منتشر شده است انتخاب کنید. سپس به برخی یا تمامی پرسش‌های جدول زیر جواب دهید:
| آیا منبع خبر را می‌شناسید؟ (به وبگاه‌های whois ساماندهی و شامد مراجعه کنید) آیا از اعتبار منبع اطمینان دارید؟ در نمونۀ منتخب، دامنه و شناسنامۀ رسانه بررسی شد و منبع رسمی و شناخته‌شده بود. |
آیا آن فرد یا منبع درصدد ارائه اطلاعات درست به شماست یا سعی می‌کند که اطلاعاتی نادرست را به شما همرسان کند؟ آیا انگیزه‌ای احتمالی درباره همرسانی این اطلاعات و اخبار وجود دارد که از دید شما پنهان است؟ هدف محتوا اطلاع‌رسانی بود؛ بااین‌حال تیتر هیجانی می‌توانست برای جذب مخاطب به‌کار رفته باشد. |
| آیا در خبر، منبع / منابع ذکر شده‌اند؟ آیا منبع/منابع ذکر شده، پیوند دارند؟ آیا پیوندها، خبر را پشتیبانی و تأیید می‌کنند؟ منبع اولیه و پیوند گزارش ذکر شده بود و پیوند، ادعای اصلی را تأیید می‌کرد. |
آیا درستی خبر را با استفاده از سامانه‌های راستی‌آزما مانند فکت‌یار سنجیده‌اید؟ ادعا با یک سامانۀ راستی‌آزما و دو خبرگزاری مستقل مقایسه شد. |
| آیا پیوند و نشانی وبگاه اطلاع‌رسانی / خبری را از طریق نرم‌افزارهای کاربردی / افزونه‌هایی مانند مطمئن باش بررسی کرده‌اید؟ نشانی وبگاه و گواهی امنیت آن بررسی شد و نشانۀ آشکاری از جعل دامنه دیده نشد. |
آیا با جست‌وجوی وارون (معکوس) فیلم و عکس به کمک ابزاری مانند گوگل ایمیجز، ایزیترو، تین‌آی و گوگل لنز اطلاعات مندرج در خبر را تأیید می‌کنید؟ جست‌وجوی وارون نشان داد تصویر مربوط به همان زمان و مکان است و از رویدادی قدیمی برداشته نشده است. |
| آیا برای هر چه باورپذیرتر شدن خبر از فیلم، عکس، اطلاع‌نگاشت (اینفوگرافیک) و… استفاده شده است؟ عکس و فیلم برای باورپذیری خبر به‌کار رفته بود؛ اعتبار خودِ تصاویر نیز جداگانه بررسی شد. |
آیا از ابزار شناسایی محتواهای صوتی و تصویری تولید شده توسط هوش مصنوعی مانند Truth Scanner ،Resembel Ai ،SensityAi، HIVE Deepware برای شناسایی جعل عمیق بهره‌مند شده‌اید؟ خروجی چند ابزار تشخیص با بررسی انسانی مقایسه شد و هیچ ابزار واحدی مبنای حکم قطعی قرار نگرفت. |
| آیا عنوان خبر با آنچه در متن خبر آمده است مطابقت دارد؟ عنوان با متن خبر سازگار بود و ادعایی فراتر از متن نداشت. |
آیا این محتوای خبری از یک توطئه تأیید شده و خطر واقعی خبر می‌دهد؟ خبر از یک خطر واقعی گزارش می‌داد، نه از نظریۀ توطئۀ بدون سند. |
| آیا خبر، تبلیغاتی (اقتصادی / سیاسی) است؟ تبلیغ چه چیزی / چه کسی؟ افراد حقیقی یا حقوقی (نهادها، سازمان‌ها، شرکت‌ها، ...) و…؟ محتوا گرایش سیاسی داشت؛ بنابراین منافع و زاویۀ دید منتشرکننده نیز در تحلیل لحاظ شد. |
آیا این خبر عواطف و احساسات (ناراحتی، نفرت، خشم، ترس و …) شما را تحریک می‌کند؟ تیتر احساس ترس و خشم را تحریک می‌کرد؛ به همین دلیل پیش از همرسانی مکث و بررسی بیشتری انجام شد. |
| آیا در خبر از دیدگاه خاص سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... جانبداری و حمایت می‌شود؟ خبر از زاویۀ سیاسی مشخصی جانبداری می‌کرد و دیدگاه مقابل کمتر بازتاب یافته بود. |
آیا می‌توانید در کانال‌های اطلاع‌رسانی و خبری دیگر، اخباری را پیدا کنید که خبر مورد نظرتان را تأیید یا رد کند یا دیدگاهی متفاوت با آنچه در این خبر آمده است؛ ارائه کند؟ گزارش‌های دیگر، بخشی از خبر را تأیید و برخی جزئیات آن را اصلاح کردند. |
اگر از صحت اطلاعات و اخبار مطمئن نیستید، حتماً از همرسانی آن خودداری کنید.
جواب فعالیت در خانه صفحه 150 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | مبارزه با اخبار جعلی
1- فرض کنید مسئولیت یک سازمان مردم‌نهاد رسانه‌ای مانند انجمن صنفی روزنامه‌نگاران استان محل زندگیتان بر عهده شماست. از این جایگاه برای مبارزه با تولید و اشاعه اخبار جعلی چه اقداماتی انجام می‌دهید؟
کارگاه سواد خبری برگزار می‌کنم، سامانۀ گزارش و راستی‌آزمایی راه می‌اندازم، با روزنامه‌نگاران و مدارس همکاری می‌کنم، شیوه‌نامۀ اصلاح خطا و ذکر منبع تدوین می‌کنم و گزارش‌های شفاف و قابل استناد منتشر می‌سازم.
2- اگر قرار باشد یک شرکت نوآفرین (استارت‌آپ) جهت مبارزه با اخبار جعلی راه‌اندازی کنید؛ چه ایده‌هایی را برای این کار دنبال می‌کنید؟
یک افزونۀ مرورگر و برنامک طراحی می‌کنم که منبع، تاریخ، سابقۀ تصویر و گزارش‌های متناقض را نشان دهد، از کاربران برای گزارش موارد مشکوک کمک بگیرد و نتیجه را با درج شواهد و درجۀ اطمینان ارائه کند.
3- یک داستانک دربارۀ فردی بنویسید که پس از حملۀ وحشیانۀ صهیونیستی - آمریکایی به دبستان شجرۀ طیبۀ میناب، مأموریت داشت با همرسانی اطلاعات نادرست و اخبار جعلی، یک کارزار (کمپین) رسانه‌ای برای ناامیدی و فریب دانش‌آموزان ایرانی راه بیندازد.
در جایگاه یک نوجوان ایرانی برای مبارزه با این کارزار رسانه‌ای چه کارهایی انجام می‌دهید؟
داستانک: حسابی ناشناس با تصاویر دست‌کاری‌شده وانمود می‌کرد مدارس دیگر امن نیستند و آینده‌ای وجود ندارد. نوجوانی به نام امیر به‌جای بازنشر هیجانی، تصویرها را وارون‌جست‌وجو کرد، زمان و منبع آنها را سنجید و تناقض‌ها را یافت. سپس همراه دبیرش گزارش مستندی تهیه کرد و به دوستانش آموخت هر خبر را پیش از انتشار بررسی کنند. اقدام من: گزارش حساب‌های جعلی، انتشار اصلاحیه با منبع معتبر، گفت‌وگو با خانواده و مدرسه، حمایت از آسیب‌دیدگان و خودداری از بازنشر تصاویر آزاردهنده یا بی‌منبع است.
4- امروزه یکی از مشکلات اساسی در رسانه‌های اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی را می‌توان بازنشر بیش از حد اطلاعات و اخبار دانست که عناوین کلی برخی از آن موضوعات در جدول صفحه بعد آمده است. پس از مرور عناوین و گفت‌وشنود با اعضای خانواده، جدول را تکمیل و جمع هر ستون را مشخص کنید:
کدام دسته از موضوعات خبری بیشتر همرسانی می‌شوند؟
شما کدام موضوعات خبری را بیشتر همرسانی می‌کنید؟
آیا واقعی یا جعلی بودن این موضوعات خبری، در بازنشر آنها توسط شما تأثیر دارد؟ چرا؟
این جدول به الگوی مصرف خانوادۀ شما وابسته است. در یک نمونۀ فرضی، موضوعات آموزشی، سلامت و ورزشی بیشترین همرسانی را دارند. من خبرهای آموزشی و علمی را بیشتر همرسانی می‌کنم. واقعی یا جعلی بودن خبر تعیین‌کننده است؛ خبر تأییدنشده را منتشر نمی‌کنم، زیرا بازنشر آن می‌تواند به افراد و اعتماد عمومی آسیب بزند.
