متن کامل درس 17 تفکر و سواد رسانه‌ای
زندگی دوم
با ظهور اینترنت، دنیای جدیدی پدیدار شد که آن را فضای مجازی نامیدند؛ اما این فضا چندان هم مجازی نیست؛ چون به بخشی واقعی، اصلی و جدی از زندگی تبدیل شده است. چیزی که امروز به عنوان فضای مجازی معروف شده در اصل واقعیت است. بسیاری از ما در طول روز ساعت‌هایی از عمر خود را در این فضا زندگی می‌کنیم؛ لذا عده‌ای ترجیح می‌دهند آن را زندگی دوم بنامند که خیلی از قواعد زندگی اول را تحت تأثیر خود قرار داده است.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 140 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | غلبه فناوری بر محدودیت‌های انسان
فناوری‌های ارتباطی با ویژگی‌های سرعت، دسترسی، حجم بسیار ذخیرۀ اطلاعات، دقت، افزایش توان انتخاب، تعامل، درگیرکردن هم‌زمان چند حس و انجام‌دادن هم‌زمان چند کار، توان غلبه بر چهار محدودیت را برای انسان مهیا کرده‌اند. دربارۀ مفهوم و مثال غلبه بر این چهار محدودیت گفت‌وگو کنید.
محدودیت زمان: پیام و فایل در چند ثانیه منتقل می‌شود و محتوای ضبط‌شده را هر زمان می‌توان دید. محدودیت مکان: آموزش، گفت‌وگو و کار از راه دور انجام می‌شود. محدودیت حافظه و ذخیره‌سازی: حجم زیادی از اطلاعات در حافظه‌های دیجیتال و فضای ابری نگهداری و بازیابی می‌شود. محدودیت توان جسمی و حسی: ابزارهای تبدیل گفتار به متن، ترجمه، مسیریابی و فناوری‌های کمکی انجام کارها را برای انسان آسان‌تر می‌کنند.
شبکه‌های اجتماعی
هوش مصنوعی در زندگی ما
هوش مصنوعی دیگر موضوع علمی و تخیلی در فیلم‌ها نیست؛ وقتی یک برنامۀ مسیریاب بهترین راه رسیدن به مقصد را پیشنهاد می‌کند، وقتی یک سکو، فیلمی را به شما پیشنهاد می‌دهد، یا وقتی تلفن همراه چهرۀ شما را تشخیص می‌دهد، ممکن است هوش مصنوعی در پشت‌صحنه در حال کار باشد.
هوش مصنوعی می‌تواند به رایانه‌ها کمک کند تا از میان حجمی زیاد از اطلاعات، الگوهایی را پیدا کنند و بر اساس آنها پیشنهاد یا پیش‌بینی ارائه دهند. اگر بیشتر فیلم‌ها، موسیقی‌ها و مطالبی که می‌بینید توسط الگوریتم‌ها به شما پیشنهاد شوند، انتخاب‌های شما تا چه اندازه واقعاً «انتخاب شخصی» هستند؟ اگر یک روز پیشنهادهای الگوریتم را نادیده بگیریم، آیا ممکن است انتخاب‌های متفاوتی داشته باشیم؟ وقتی یک الگوریتم چیزی را به ما پیشنهاد می‌کند، آیا فقط به ما کمک می‌کند یا ممکن است روی تصمیم ما هم اثر بگذارد؟
جواب: انتخاب ما کاملاً مستقل نیست؛ الگوریتم با توجه به سابقۀ رفتارمان گزینه‌ها را محدود و برجسته می‌کند. با نادیده‌گرفتن پیشنهادها احتمالاً به گزینه‌های متفاوتی می‌رسیم. الگوریتم هم کمک می‌کند و هم با تعیین آنچه بیشتر می‌بینیم، بر سلیقه و تصمیم ما اثر می‌گذارد.
آیا هر چیزی که هوش مصنوعی می‌گوید درست است؟
جواب: خیر. هوش مصنوعی ممکن است به دلیل داده‌های ناقص یا سوگیرانه، برداشت نادرست یا «توهم» اطلاعات غلط و ساختگی تولید کند؛ بنابراین جواب آن باید با منابع معتبر بررسی شود.
هوش مصنوعی هم خطا می‌کند
این سامانه‌ها برای جواب دادن از داده‌ها و اطلاعاتی که با آنها آموزش دیده‌اند استفاده می‌کنند. اگر این اطلاعات ناقص، نادرست یا نامناسب باشند، ممکن است جواب هوش مصنوعی هم اشتباه باشد. گاهی نیز هوش مصنوعی جوابی تولید می‌کند که ظاهراً درست و قابل اعتماد به نظر می‌رسد، اما در واقع نادرست یا ساختگی است. به این نوع خطا در هوش مصنوعی «توهم هوش مصنوعی» گفته می‌شود.
هوش مصنوعی خنثی و بی‌طرف نیست
نکتۀ مهم دیگر این است که هوش مصنوعی همیشه بی‌طرف نیست. انسان‌ها داده‌ها را انتخاب می‌کنند و سامانه‌های هوش مصنوعی را طراحی می‌کنند و آموزش می‌دهند. اگر در داده‌ها یا روش طراحی یک رایانه، نوعی سوگیری وجود داشته باشد، ممکن است این سوگیری در جواب یا تصمیم هوش مصنوعی نیز دیده شود.
برای مثال، فرض کنید یک سامانه هوش مصنوعی برای شناسایی افراد با استفاده از مجموعه‌ای از تصاویر آموزش داده شده باشد، اما تصاویر آموزشی تنوع کافی نداشته باشند. ممکن است این سامانه برای بعضی افراد عملکرد خوبی داشته باشد و برای بعضی دیگر بیشتر دچار خطا شود.
بنابراین، استفاده از هوش مصنوعی فقط به این معنا نیست که «هرچه ماشین گفت، قبول کنیم.» در دنیایی که هوش مصنوعی هر روز بیشتر وارد زندگی ما می‌شود، یکی از مهم‌ترین مهارت‌ها این است که بدانیم چه زمانی به آن اعتماد کنیم، چه زمانی جواب آن را بررسی کنیم و چه زمانی اصلاً نباید تصمیم‌گیری را به آن بسپاریم.
در ادامه برخی چالش‌هایی که هوش مصنوعی ایجاد کرده را بررسی می‌کنیم:
1- پاسخ سریع یا فکر عمیق
هوش مصنوعی می‌تواند خیلی سریع جواب بدهد. اگر همیشه برای پیدا کردن جواب به هوش مصنوعی مراجعه کنیم، آیا ممکن است توانایی جست‌وجو، پرسشگری و فکر کردن ما ضعیف شود؟ یک مثال از زندگی خودتان بیان کنید.
جواب: بله؛ اگر بدون فکرکردن جواب آماده را بپذیریم، مهارت حل مسئله و ارزیابی ما ضعیف می‌شود. برای نمونه، دانش‌آموزی که حل کامل تمرین ریاضی را مستقیماً از هوش مصنوعی می‌گیرد، ممکن است در آزمون نتواند مسئلۀ مشابهی را مستقل حل کند.
2- هوش مصنوعی و آینده شغلی
فرض کنید شغلی که شما به آن علاقه دارید، در آینده تا حدی زیاد با استفاده از هوش مصنوعی و ماشین‌ها انجام شود. به نظر شما چه مهارت‌هایی همچنان برای انسان‌ها مهم خواهند بود؟ برای مثال:
- خلاقیت
- حل مسئله
- ارتباط با دیگران
- همکاری و کار گروهی
- تصمیم‌گیری
- تفکر انتقادی
چه مهارت دیگری به این فهرست اضافه می‌کنید؟ چرا؟
جواب: سواد هوش مصنوعی، اخلاق حرفه‌ای، همدلی، انعطاف‌پذیری و یادگیری مستمر را می‌توان افزود؛ زیرا انسان باید خروجی ماشین را درست ارزیابی کند، مسئولیت تصمیم را بپذیرد و با تغییر ابزارها و نیازهای جامعه سازگار شود.
3- آیا هر چیزی که می‌بینیم واقعی است؟
امروزه هوش مصنوعی می‌تواند نوشته، عکس، صدا و فیلم تولید کند؛ به‌گونه‌ای که تشخیص واقعی یا ساختگی بودن آنها همیشه آسان نیست. اگر بدانید ممکن است یک عکس، صدا یا فیلم با هوش مصنوعی ساخته‌شده باشد، آیا در برخورد با اطلاعات فضای سایبری محتاط‌تر می‌شوید؟ به‌نظر شما قبل از همرسانی یک محتوای مشکوک چه کارهایی باید انجام دهیم؟
جواب: بله. پیش از همرسانی باید منبع اولیه، تاریخ و زمینۀ انتشار را بررسی کنیم، خبر را با چند منبع معتبر بسنجیم، نشانه‌های دست‌کاری تصویر یا صدا را ببینیم و در صورت تردید از انتشار آن خودداری کنیم.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 144 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | هوش مصنوعی و زندگی دوم
- اگر ابزارهای هوش مصنوعی بتوانند تکالیف درسی را در چند ثانیه انجام دهند، معنای «یادگرفتن» برای نسل شما چه تفاوتی با نسل‌های قبل خواهد داشت؟
یادگیری کمتر به حفظ اطلاعات و بیشتر به پرسش درست، فهم عمیق، ارزیابی جواب، ترکیب ایده‌ها و کاربرد مسئولانۀ دانش وابسته می‌شود؛ انجام تکلیف فقط زمانی ارزش دارد که به رشد این مهارت‌ها کمک کند.
- اگر یک هوش مصنوعی بتواند به اندازۀ یک دوست، همدلی نشان دهد و گوش شنوا باشد، آیا جایگزین‌کردن بخشی از روابط انسانی با آن پذیرفتنی است؟ چرا؟
هوش مصنوعی می‌تواند برای گفت‌وگوی اولیه یا تمرین مفید باشد، اما جایگزینی رابطۀ انسانی پذیرفتنی نیست؛ زیرا همدلی واقعی، مسئولیت، تجربۀ مشترک و حمایت انسانی را ندارد و ممکن است حریم خصوصی یا وابستگی عاطفی را به خطر اندازد.
- در نرم‌افزارهایی که روزانه استفاده می‌کنید، ردپای هوش مصنوعی نامرئی را در کجاها می‌بینید؟ نام چند نرم‌افزار را ببرید که حس می‌کنید در پس‌زمینه از این فناوری استفاده می‌کنند.
در مسیریاب‌ها برای پیشنهاد مسیر، در شبکه‌های اجتماعی برای مرتب‌کردن محتوا، در فروشگاه‌ها و سکوهای فیلم برای پیشنهاد محصول، در دوربین تلفن همراه برای بهبود عکس و در رایانامه برای تشخیص هرزنامه از هوش مصنوعی استفاده می‌شود؛ مانند نشان، بلد، آپارات، اینستاگرام و جیمیل.