متن کامل درس 16 تفکر و سواد رسانه‌ای
بازی، جدی است
خبرهای زیر را بخوانید:
- جوان 23 ساله‌ای پس از 72 ساعت بازی مداوم در کافه اینترنتی، بر اثر نارسایی قلبی جان باخت.
- نوجوانی بیش از 8 هزار دلار از حساب بانکی والدینش را پنهانی صرف خرید «صندوقچه‌های شانس» در بازی دیجیتال کرد.
- سازمان جهانی بهداشت رسمًا «اختلال بازی» را در فهرست بیماری‌های روانی و رفتاری خود قرار داد.
- سازمان غذا و داروی آمریکا یکی از بازی‌های ویدئویی را «داروی رسمی و تجویزی» برای درمان کودکان مبتلا به بیش‌فعالی تأیید کرد.
- درآمد صنعت بازی‌های ویدئویی، از مجموع درآمد کل صنعت سینما و موسیقی در سراسر جهان پیشی گرفت.
- کمیته بین‌المللی المپیک برگزاری اولین دوره رسمی «المپیک ورزش‌های الکترونیک» را برای سال 2025 تصویب کرد.
- نیروی دریایی ارتش آمریکا، هدایت پریسکوپ‌های زیردریایی‌های هسته‌ای خود را به دسته‌های بازی ایکس‌باکس سپرد.
- اجرای زنده یکی از خوانندگان در دنیای بازی برخط، بیش از 27 میلیون تماشاگر زنده داشت؛ جمعیتی که در هیچ استادیومی در واقعیت جا نمی‌شود.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 131 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | راز جذابیت بازی‌های رایانه‌ای
- از بین 1 تا 10 به جالب‌ترین خبرهایی که در بالا ذکر شد، نمره دهید.
این نمره‌گذاری سلیقه‌ای است؛ برای نمونه، می‌توان به خبر تجویز بازی برای درمان بیش‌فعالی نمرۀ 10، به خبر درآمد صنعت بازی نمرۀ 9 و به خبر استفاده از دسته‌های ایکس‌باکس در زیردریایی نمرۀ 8 داد.
- چه رازی در این تصاویر متحرک نهفته است که یک نفر حاضر است ساعت‌ها چشم از صفحه‌نمایش برندارد؟
بازی با درگیرکردن فعال بازیکن، ایجاد چالش، پاداش، رقابت، داستان و امکان انتخاب، حس غوطه‌وری و پیشرفت می‌سازد؛ به همین دلیل توجه فرد مدت زیادی روی صفحه می‌ماند.
- این بازی‌ها با مغز و روان ما چه می‌کنند که تا این حد روی اقتصاد دنیا، رفتار آدم‌ها و حتی ارتش کشورها تأثیر می‌گذارند؟
بازی‌ها سامانه پاداش مغز، هیجان، یادگیری، تصمیم‌گیری و روابط اجتماعی را فعال می‌کنند. همین قدرت اثرگذاری، هم کاربردهای آموزشی و درمانی دارد و هم می‌تواند به مصرف افراطی، خریدهای درون‌برنامه‌ای و تغییر رفتار منجر شود.
این عناوین خبری یک پیام روشن برای ما دارند: بازی‌های رایانه‌ای، دیگر فقط یک بازی ساده نیستند، بلکه بسیار جدی هستند.
راز قدرت بازی‌های رایانه‌ای
وقتی یک فیلم ترسناک می‌بینید، هرقدر هم که وحشتناک باشد، در نهایت شما روی مبل نشسته‌اید و فقط «تماشاگر» هستید. اگر قهرمان فیلم اشتباه کند و در اتاق تاریک را باز کند، مقصر شما نیستید و می‌توانید به حماقت او بخندید! اما در بازی چطور؟ در بازی، شما خودتان کنشگرید و اگر دری را به اشتباه باز کنید، هیولا به شما حمله می‌کند.
در دنیای واقعی، اگر هنگام رانندگی اشتباه و تصادف کنید، ممکن است پیامد جبران‌ناپذیر داشته باشد. اما در بازی پیامدها جبران‌پذیر است. بارها شکست می‌خورید، تصادف می‌کنید یا کشته می‌شوید اما هر بار با هیجان بیشتر دوباره شروع می‌کنید.
بازی اکثر حواس ما را به خود درگیر می‌کند. این درگیری هم‌زمان حواس فیزیکی در کنار ترکیب داستان، تصویر، صدا و قوانین پاداش و چالش، تجربه غوطه‌وری را ایجاد می‌کند؛ به نحوی که ذهن ما فرصتی برای توجه به دنیای بیرون پیدا نمی‌کند.
یکی از دلایلی که بازی‌های ویدئویی امروزی را جذاب‌تر کرده، ترکیب بازی با هوش مصنوعی است. هوش مصنوعی مدام رفتار ما را بررسی می‌کند. اگر بازی زیادی سخت شود، آن را کمی راحت‌تر می‌کند و اگر خسته‌کننده شود، چالش‌های تازه‌ای جلوی ما می‌گذارد. به این ترتیب، تجربه بازی برای هر بازیکن، شخصی‌تر می‌شود.
جواب فعالیت گروهی صفحه 133 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | فناوری‌های نو در بازی‌های رایانه‌ای
واقعیت افزوده، واقعیت مجازی، هوش مصنوعی و زنجیره بلوکی (بلاک‌چین) چه تغییراتی در بازی‌های رایانه‌ای ایجاد کرده است؟
واقعیت افزوده: عناصر بازی را با محیط واقعی ترکیب کرده است؛ واقعیت مجازی: حضور و غوطه‌وری در محیط سه‌بعدی را افزایش داده است؛ هوش مصنوعی: رفتار شخصیت‌ها، سطح دشواری و تجربۀ هر بازیکن را هوشمند و شخصی کرده است؛ زنجیرۀ بلوکی: مالکیت و انتقال امن دارایی‌های دیجیتال در بعضی بازی‌ها را ممکن کرده است.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 133 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | نیازهای روانی و جای خالی زندگی
جای خالی زندگی در بازی
سه موقعیت زیر را در کلاس بخوانید. به نظر شما، هر کدام از این افراد دقیقاً چه نیاز یا کمبودی در دنیای واقعی داشته‌اند که سعی می‌کنند آن را در دنیای بازی جبران کنند؟
موقعیت اول: سارا احساس می‌کند هیچ‌چیز در زندگی‌اش سر جای خودش نیست و کنترلی روی اتفاقات ندارد. او به خانه می‌آید، یک بازی شبیه‌ساز مزرعه‌داری نصب می‌کند و دو ساعت با آرامش محصولاتش را می‌کارد و حصارها را مرتب می‌کند.
سارا در این بازی به دنبال چیست؟
او به دنبال حس کنترل، نظم و آرامش است؛ چیزی که در زندگی واقعی خود کمبود آن را احساس می‌کند.
موقعیت دوم: مهرداد تمام روز در مدرسه مشغول درس و تابع مقررات مدرسه است. او به محض رسیدن به خانه، یک بازی جهانباز را اجرا می‌کند. سوار یک ماشین می‌شود، به دل کوه و دشت می‌زند و هیچ‌کدام از مأموریت‌های اصلی بازی را هم انجام نمی‌دهد!
مهرداد در این بازی چه چیزی را تجربه می‌کند؟
او آزادی انتخاب، خودمختاری و کشف محیط را تجربه می‌کند و برای مدتی از مقررات و برنامه‌های اجباری روزانه فاصله می‌گیرد.
موقعیت سوم: فرشاد در بازی فوتبال مدرسه شکست سنگینی می‌خورد و حس بدی پیدا می‌کند. وقتی به خانه می‌آید، بازی فیفا را روی رایانه قابل حملش باز می‌کند. یک تیم ضعیف برمی‌دارد و با نتیجه 0-24 بازی را می‌برد.
فرشاد از این بازی چه استفاده‌ای می‌کند؟
او با یک پیروزی آسان، شکست واقعی خود را جبران و حس شایستگی و اعتمادبه‌نفسش را بازیابی می‌کند؛ البته بازی نباید جای روبه‌روشدن سازنده با شکست واقعی را بگیرد.
انواع بازیکنان
یکی از پژوهشگران بازیکنان را براساس انگیزه‌های روان‌شناختی‌شان به چهار گونه اصلی تقسیم کرده است:
1- موفقیت طلب‌ها: کسانی که مغزشان با تکمیل کردن کارها پاداش می‌گیرد. آنها عاشق ارتقای سطح، گرفتن تمام مدال‌ها و تمام کردن صددرصدی بازی هستند. بازی برای آنها یعنی دستاورد و پیشرفت.
2- کاوشگرها: کسانی که حس کنجکاوی بالایی دارند. آنها کاری به مأموریت اصلی بازی ندارند بلکه دوست دارند در گوشه و کنار نقشه بچرخند، ضعف‌ها و رازهای مخفی را پیدا کنند.
3- اجتماعی‌ها: کسانی که نیاز شدیدی به تعلق و ارتباط دارند. هدف اصلی آنها گفت‌وگو، پیداکردن دوستان جدید، ساختن گروه و کار تیمی است.
4- رقابت‌جوها: هدف آنها فقط یک چیز است: صدرنشینی در جدول امتیازات و شکست‌دادن بقیه! آنها می‌خواهند مهارت خود را به رخ دیگران بکشند.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 134 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | انواع بازیکنان و انگیزه‌ها
به بازی مورد علاقه‌تان فکر کنید.
- براساس داده‌نگاشت بالا، شما بیشتر در کدام دسته قرار می‌گیرید؟
این جواب شخصی است؛ برای نمونه، کسی که دوست دارد محیط بازی را کامل بگردد و رازها را پیدا کند، بیشتر در گروه کاوشگرها قرار می‌گیرد.
- به‌جز دسته‌بندی چهارگانه بالا، یک گروه دیگر از بازیکنان با انگیزه‌های متفاوت را شناسایی کنید.
داستان‌دوستان: بازیکنانی که انگیزۀ اصلی آنها دنبال‌کردن روایت، شناخت شخصیت‌ها و تجربه‌کردن انتخاب‌های داستانی است.
تله‌های توجه
طراحان بازی برای اینکه شما را در دنیای خود نگه دارند، چند تلۀ روانی بسیار هوشمندانه در بازی کار می‌گذارند:
1- پاداش‌های تصادفی و صندوقچه‌های شانس: مغز انسان عاشق غافلگیری است. وقتی نمی‌دانید دقیقاً چه چیزی برنده می‌شوید، در چرخه امید می‌مانید و به بردی که نمی‌دانید چه موقع پیش می‌آید گرفتار می‌شوید.
2- ترس از دست دادن: بازی به شما می‌گوید یک اسلحه خاص فقط تا 24 ساعت آینده در دسترس است. این پیام، اضطراب روانی ایجاد می‌کند! مبادا از بقیه عقب بمانید.
3- فشار هم‌تیمی‌ها و تعهد گروهی: وقتی عضو گروه یا قبیله در بازی می‌شوید، اگر یک روز برخط نشوید، کل گروه امتیاز از دست می‌دهد و هم‌تیمی‌ها از دست شما شاکی می‌شوند!
4- تله زنجیره روزانه: هر روز برخط شدن، برای شما پاداش دارد. قطع‌کردن این زنجیره مساوی با از دست‌دادن امتیاز است. برای همین حتی در روزهایی که خسته‌اید، برای چند دقیقه هم شده وارد بازی می‌شوید.
5- تله سرمایه‌گذاری: وقتی صدها ساعت برای ارتقای یک شخصیت یا ساختن یک امپراتوری در بازی وقت گذاشته‌اید، رهاکردن آن بسیار سخت می‌شود. با خود می‌گویید این همه زحمت کشیدم، حیف است الان کنار بکشم.
6- توهم پیشرفت سریع: در ابتدای بازی، شما خیلی سریع سطح خود را بالا می‌برید و مدال می‌گیرید. این کار به شما حس قدرت می‌دهد. هرچه جلوتر می‌روید، پیشرفت سخت‌تر می‌شود و شما مجبورید، ساعت‌های بسیار بیشتری را صرف کنید.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 136 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | شناسایی تله‌های توجه در بازی
شکارچیان تله‌ها
محبوب‌ترین بازی این روزهای خودتان یا دوستانتان را در نظر بگیرید.
- به‌عنوان تحلیل‌گر، بازی را کالبدشکافی کنید. طراحان از کدام‌یک از این شش تله استفاده کرده‌اند؟
برای نمونه، در یک بازی رقابتی برخط می‌توان پاداش‌های تصادفی، رویدادهای محدود و ترس از دست‌دادن، فشار هم‌تیمی‌ها، پاداش ورود روزانه، تله سرمایه‌گذاری و پیشرفت سریع آغاز بازی را مشاهده کرد.
- به نظر شما کدام تله در این بازی از همه قوی‌تر عمل می‌کند؟
معمولاً ترس از دست‌دادن رویدادها و پاداش‌های زمان‌دار قوی‌تر عمل می‌کند؛ چون بازیکن را وادار می‌کند حتی بدون میل واقعی دوباره وارد بازی شود.
چگونه کنترل را پس بگیریم؟
با وجود تله‌های توجه، آیا راه‌حل این است که بازی کردن را کاملاً کنار بگذاریم؟ قطعاً نه! رسانه بازی در جای خود می‌تواند مفید باشد. ما باید «هوشمندانه» بازی کنیم تا دنیای دیجیتال به جایگزینی برای زندگی واقعی تبدیل نشود. برای داشتن یک تجربه متعادل، می‌توانید از این راهکارها استفاده کنید:
1- کشف هیجان و نیاز پنهان: قبل از اینکه ناخودآگاه سراغ دستگاه بازی یا تلفن همراه بروید، یک لحظه مکث کنید و از خودتان بپرسید «من الان دقیقاً چه حسی دارم؟». آیا خشمگین هستید؟ احساس تنهایی می‌کنید؟ یا از یک روز شلوغ مضطربید؟
2- تأمین شایستگی در دنیای واقعی: بازی‌ها به سرعت به ما حس «من توانمندم» و قدرت انتخاب می‌دهند. اما اجازه ندهید بازی، تنها منبع احساس موفقیت در زندگیتان باشد. سعی کنید در دنیای واقعی مهارت‌های جدیدی یاد بگیرید یا مسئولیت‌های واقعی را بپذیرید.
3- قانون‌گذاری شخصی: پیش از شروع بازی، زمان پایان آن را قطعی مشخص کنید. برای فرار از «تله غوطه‌وری» و از دست رفتن زمان، فقط به اراده ذهنی خود تکیه نکنید. از یک ساعت زنگ‌دار که دور از دسترستان باشد استفاده کنید تا مجبور شوید از جای خود بلند شوید.
بیشتر بدانید: استفاده به شرط چاقو
خیلی وقت‌ها قبل از استفاده از یک محصول رسانه‌ای می‌توانیم با رجوع به توضیحات سازندگان یا مطالعۀ ملاحظات و برچسب‌‌های روی محصول از محدودیت سنی یا شرایط استفادۀ آنها آگاه شویم؛ برای مثال برچسب «اسرا» روی بازی‌های ویدئویی/ رایانه‌ای، محدودیت سنی برای بازی را مشخص می‌کند.
در دنیا برای رده‌بندی محصولات رسانه‌ای نظام‌های مختلفی وجود دارد و بازی‌های رایانه‌ای نیز از این امر مستثنی نیستند. برخی از این نظام‌ها در محدودۀ یک کشور و برخی در سطح قاره‌ای فعالیت می‌کنند. تمامی این نظام‌ها بر اساس خوداظهاری سازندۀ محصول فعالیت می‌کنند. مخاطبان نیز به‌عنوان کارشناسان ارزیابی این محصولات عمل می‌کنند؛ به این صورت که سازندۀ بازی مواردی را که ممکن است برای سنین خاصی آسیب‌زا باشد، به مؤسسات رده‌بندی محصولات رسانه‌ای معرفی می‌کند و بر اساس اظهاراتشان از آن مؤسسه رده‌بندی سنی دریافت می‌کنند. اما اگر از طرف مخاطبان تخلف سازندۀ بازی گزارش شود، بازی‌ساز مجبور به جمع‌آوری تمامی بازی‌ها و اصلاح رده‌بندی سنی می‌شود.
در ایران نیز «اسرا» به عنوان نظام قانونی رده‌بندی سنی شناخته می‌شود. اما به دلیل سطح دانش بازیکنان ایرانی و کم‌توجهی بسیاری از ایشان به آثار بازی‌های رایانه‌ای، نحوۀ کار اسرا متفاوت است. بدین‌گونه است که کارشناسان بسیاری با صرف هزینه و وقت بسیار به بازیکردن و رده‌بندی سنی بازی‌ها می‌پردازند. شما کدام روش را می‌پسندید؟ اجراشدن روش موردنظر شما چه ملزوماتی دارد؟
جواب: روش ارزیابی مستقل اسرا مناسب‌تر است؛ زیرا فقط به خوداظهاری سازنده وابسته نیست. اجرای دقیق آن به کارشناسان آموزش‌دیده، معیارهای شفاف، بودجه و زمان کافی، دسترسی به نسخۀ کامل بازی، سازوکار اعتراض و گزارش مردمی و به‌روزرسانی مستمر رده‌بندی نیاز دارد.
در نظام رده‌بندی بازی‌های رایانه‌ای کشور ما (ESRA)، محتوای بازی‌های رایانه‌ای براساس هفت ویژگی بررسی می‌شود که عبارت‌اند از:
خشونت: نمایش خشونت، یعنی نمایش رفتاری که برای آسیب رساندن به دیگری از کسی سر می‌زند و دامنۀ آن از بالا بردن صدا با هدف اعمال خشونت تا گرفتن حیات از یک موجود جاندار گسترده است. آنچه که در بازی‌های رایانه‌ای حائز اهمیت است تجربۀ ذهنی رفتار خشونت‌آمیز از طریق بازی است.
مواد مخدر و دخانیات: نمایش استعمال دخانیات یا مواد مخدر در بازی‌ها می‌تواند موانع روانی اجتماعی مصرف نکردن آنها را برای مخاطب تضعیف کند. این رفتار وقتی توسط قهرمان داستان انجام شود، آسیب بیشتری خواهد داشت.
نمایش نکات غیر اخلاقی: نمایش نکات غیراخلاقی در بازی‌های رایانه‌ای می‌تواند منجر به قبح‌شکنی و عادی‌سازی رفتارهای زشت و کلمات رکیک شود. آموزش رفتارهای غلط نیز از آسیب‌های این موضوع است.
ترس: ترس، نوعی احساس درونی مبتنی بر عدم امنیت و نیز بی‌اعتمادی به فضای موجود است. نمایش موقعیت‌های ترسناک می‌تواند در سنین مختلف منجر به آسیب‌هایی نظیر استرس‌های مزمن، بیماری‌های قلبی تنفسی، لکنت زبان در کودکی و حس بدبینی و رفتارهای محافظه‌کارانه در محیط اجتماعی شود.
نقض ارزش‌های دینی: در نقض ارزش‌های دینی انطباق یا عدم انطباق با اصول اسلامی در نظر گرفته می‌شود که پنج مؤلفۀ مهم آن عبارت‌اند از:
- نقض یا تحریف باورها و اعتقادات دینی (مانند چگونگی نمایش بهشت و جهنم و فرشتگان)
- بی‌توجهی به توصیه‌های دینی (مانند مصرف مشروبات الکلی و قمار)
- بی‌حرمتی به اولیای خدا و پیروان آنها (مانند تبعیض یا توهین نسبت به مسلمانان و پیروان ادیان الهی)
- توهین به مقدسات الهی (مانند توهین به مسجد و کتاب خدا)
- ترویج کفر یا شرک (مانند نمایش چندخدایی و شیطان‌پرستی)
نقض هنجارهای اجتماعی: ایجاد فضایی برای تجربه ذهنی و روانی مخاطب در انجام رفتارهایی که مردم‌آزاری تلقی می‌شود، از جمله آسیب‌هایی است که می‌تواند منجر به اختلالات شخصیتی و اجتماعی فرد شود.
ناامیدی: در برخی از بازی‌ها عواملی زمینه را برای ایجاد اندوه و بی‌معنایی ذهنی فراهم می‌کنند که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
- اجبار بازیکن برای انجام عملی ناخوشایند برخلاف میل خود
- القای احساس یأس، سردرگمی، پوچی و بی‌هدفی
- احساس غم عمیق از طریق کشتن شخصیت محبوب بازیکن
بیشتر بدانید: هک‌کردن زندگی با «بازی وارسازی»
«بازی وارسازی» یعنی استفاده از فرمول‌ها و جذابیت‌های بازی برای کارهایی که ذاتا بازی نیستند. هدف اصلی این کار، شیرین کردن فعالیت‌های جدی، سخت یا خسته‌کننده است. به‌طور مثال، برخی بانک‌ها یا فروشگاه‌های اینترنتی با طراحی گردونه‌های شانس و بازی‌های کوچک، مشتریان را به پس‌انداز یا خرید ترغیب می‌کنند. چند سازوکار رایج بازی وارسازی در زندگی واقعی:
ایجاد نوار پیشرفت: هنگام تکمیل نمایه‌کاربری در نرم‌افزار کاربردی، نواری نشان می‌دهد که نمایه‌کاربریتان 70 درصد کامل است. این نوار شما را ترغیب می‌کند تا تمام اطلاعاتتان را وارد کنید.
زنجیره روزانه و مدال: نرم‌افزارهای کاربردی آموزش زبان یا برنامه‌های ورزشی را اگر چند روز پشت‌سرهم تمرین کنید، به شما مدال دیجیتالی یا شعله‌های آتش و زنجیره روزانه می‌دهند.
جدول رتبه‌بندی: برنامه‌های معرفی رستوران، فروشگاه‌ها یا تاکسی‌های اینترنتی، با دادن ستاره و رتبه به کاربران یا راننده‌ها، آنها را وارد یک رقابت پنهان برای گرفتن جایگاه بهتر می‌کنند.
مأموریت‌های زمان‌دار: وقتی فروشگاهی پیام می‌دهد «فقط 24 ساعت فرصت دارید با چرخاندن گردونه شانس، کد تخفیف بگیرید،» در واقع دارد از سازوکار مأموریت و هیجان بازی استفاده می‌کند.
