متن کامل درس 15 تفکر و سواد رسانه‌ای
کلیشۀ بدن
میلیاردها انسان روی کرۀ زمین زندگی می‌کنند که هر یک از آنها در رنگ، اندازه، ویژگی‌ها و شخصیت بی‌همتا هستند. هر یک از ما خصوصیاتی دارد که ما را متمایز می‌سازد. برخی کوتاه، برخی بلند، برخی بور، برخی تیره، برخی دختر، برخی پسر و... .
به اطراف خود نگاه کنید، در کلاس شما افراد چه تفاوت‌هایی با هم دارند؟ افرادی که ما در رسانه‌ها می‌بینیم تنها درصد کمی از افراد متفاوت هستند که در دنیای واقعی زندگی می‌کنند ولی هر وقت ما تلویزیون را روشن می‌کنیم یا مجله‌ای را ورق می‌زنیم یا تبلیغات را می‌بینیم احتمالاً با تصور بدنمان ناامید می‌شویم که چرا این‌گونه به نظر می‌آییم و مانند آنها نیستیم؛ این یک مسئله است.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 126 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | سلامت بدن و بازنمایی رسانه‌ای
- چه چیز یک بدن را سالم می‌سازد؟
تغذیۀ متعادل، خواب کافی، فعالیت بدنی، سلامت روان، مراقبت پزشکی و تناسب عادت‌ها با نیازهای واقعی بدن؛ نه شباهت به یک الگوی ظاهری.
- شما دلتان می‌خواهد لاغر باشید یا سالم؟
سلامت مهم‌تر است؛ وزن و شکل بدن باید با نظر متخصص و بر اساس وضعیت فرد سنجیده شود، نه با تصاویر تبلیغاتی.
- راجع به افرادی که در فیلم‌های خارجی و تبلیغات می‌بینید فکر کنید.
این افراد معمولاً با انتخاب بازیگر، گریم، نور، زاویۀ دوربین، رژیم، تمرین و ویرایش تصویر به شکلی آرمانی نمایش داده می‌شوند.
- از چه جملاتی برای توصیف زنان موجود در آن فیلم‌ها استفاده می‌کنید؟
اغلب جوان، لاغر، بدون نقص پوستی، آراسته و مطابق مد بازنمایی می‌شوند؛ تصویری که تنوع واقعی زنان را کامل نشان نمی‌دهد.
- از چه جملاتی برای توصیف مردان موجود در آن فیلم‌ها استفاده می‌کنید؟
اغلب بلندقد، عضلانی، جوان، قوی و دارای ظاهر آراسته نشان داده می‌شوند و تفاوت‌های طبیعی بدن مردان کمتر دیده می‌شود.
- این تصاویر چه پیام‌هایی دربارۀ ظاهر مردم به ما می‌دهند؟
این پیام را القا می‌کنند که موفقیت و محبوبیت به داشتن یک ظاهر خاص وابسته است و بدن طبیعی باید دائماً تغییر کند.
- دربارۀ خانواده و دوستان خودتان فکر کنید؛ آیا آنها شبیه افرادی هستند که در رسانه‌ها می‌بینید؟
خیر؛ افراد واقعی از نظر قد، وزن، رنگ پوست، سن و توانایی بسیار متنوع‌اند و تصاویر رسانه‌ای فقط بخش محدود و دست‌کاری‌شده‌ای از این تنوع را نشان می‌دهند.
واقعیت این است که بیشتر ما به افرادی که در رسانه‌ها می‌بینیم، خیلی کم شباهت داریم. اگر شما یکی از ستاره‌ها (سلبریتی‌ها) را در زندگی واقعی ببینید، متوجه می‌شوید که آنها نیز به تصویر رسانه‌ای خود شباهتی ندارند. دلیل آن این است که تصاویری که ما از افراد در فیلم‌ها و تبلیغات می‌بینیم تصاویر دست‌کاری شده است تا آنها جذاب‌تر به نظر برسند. با گریم، نورپردازی و استفاده از نرم‌افزارهای خاص تصویر یک فرد را تغییر می‌دهند، مثلاً افراد را بلندتر یا لاغرتر نشان می‌دهند، با این فنون بسیاری از ما در احساسمان نسبت به خود و دیگران، تحت تأثیر این تصاویر قرار می‌گیریم.
جواب فعالیت گروهی صفحه 126 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | گزارش فضایی‌ها از ظاهر انسان
تصور کنید شما موجودی فضایی هستید که به زمین سفر کرده‌اید و روزی به ایستگاهی فضایی در زمین می‌رسید. در این ایستگاه فضایی شما انواع زیادی از مجلات را پیدا می‌کنید. از آنجایی‌که قبلاً هیچ انسانی ندیده‌اید، این مجلات برای شما جالب است. بنابراین آنها را کنار هم می‌گذارید و بر اساس آن یک گزارش دربارۀ زمینی‌ها تهیه می‌کنید.
در گروه، مجلاتی را که با خود به کلاس آورده‌اید بررسی کنید. بر اساس تصاویر مجلات بنویسید فضایی‌ها ظاهر زمینی‌ها را چگونه توصیف می‌کنند (برای مثال، آدم‌ها همه لاغر و شاد هستند یا …). گزارش خود را برای کلاس آماده کنید. هر گروه گزارش خود را برای کلاس بخواند. سایر دانش‌آموزان دربارۀ صحت و دقت توصیف‌ها و تطابق تصاویر مجلات با ویژگی‌های عموم مردم نظر دهند.
گزارش فضایی‌ها: زمینی‌ها همیشه جوان، لاغر، خوش‌پوش، خندان و بی‌نقص‌اند و بیشتر وقت خود را صرف خرید، زیبایی و تفریح می‌کنند. این گزارش دقیق نیست؛ زیرا مجلات افراد و موقعیت‌های خاص را انتخاب و ویرایش می‌کنند و سالمندان، معلولان، مشاغل گوناگون و تنوع طبیعی بدن‌ها کمتر دیده می‌شود.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 127 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | معیارهای متغیر زیبایی
فرض کنید این بار موجودات فضایی شما را به سیارۀ خود می‌برند، در سفینه با فضایی‌هایی مواجه می‌شوید که حدود 230 سانتی‌متر قد و 200 کیلوگرم وزن دارند. ابتدا فکر می‌کنید اینها زشت و بدقواره هستند. وقتی به آنجا می‌رسید می‌بینید که همۀ آنها جثه‌های بزرگی دارند. در آن جامعه افراد هرچه بزرگ‌تر باشند زیباتر به شمار می‌آیند. مجلات را که ورق می‌زنید یا تلویزیون را که روشن می‌کنید فضایی‌های عظیم‌الجثه را می‌بینید. پیام‌های بازرگانی و تبلیغات هم محصولاتی را معرفی می‌کنند که به بزرگ‌تر شدن جثه کمک می‌کنند.
- همسالان فضایی شما در آنجا چه ویژگی‌هایی داشتند؟
قد بسیار بلند، وزن زیاد و جثۀ درشت داشتند و این ویژگی‌ها در جامعۀ آنان عادی و مطلوب بود.
- معیارهای زیبایی برای آنان چه بود؟
بزرگی جثه، وزن بیشتر، قد بلند و عضلات حجیم معیار زیبایی و منزلت به شمار می‌رفت.
- چه محصولاتی برای آنها تبلیغ می‌شد؟
غذاها و مکمل‌های افزایش وزن، لباس‌های درشت‌نما و برنامه‌های تمرینی حجم‌دهنده.
- در این تبلیغات از چه فنونی استفاده می‌شد؟ چه صفت‌ها و وعده‌هایی به عظیم‌الجثه‌شدن پیوند داده می‌شد؟
از سلبریتی، تکرار، مقایسۀ قبل و بعد، موسیقی هیجانی و وعده‌هایی مانند «قوی‌تر»، «محبوب‌تر» و «موفق‌تر» استفاده می‌شد.
- معیارهای زیبایی در آنجا با معیارهای شما شباهت دارد یا متفاوت است؟
متفاوت است؛ در بسیاری از رسانه‌های زمینی لاغری و تناسب خاص برجسته می‌شود، اما هر دو جامعه زیبایی را به یک قالب محدود پیوند می‌زنند.
- اگر چند ماه در آن سیاره زندگی کنید، نسبت به اندازه و شکل بدنتان چه احساسی خواهید داشت؟
ممکن است تحت فشار مقایسه، بدن خود را کوچک و نامطلوب بدانم؛ حتی اگر از نظر سلامت مشکلی نداشته باشم.
- اگر بخواهید پیامی راجع به شکل و اندازۀ بدن به زمینی‌ها بدهید، آن پیام چیست؟
ارزش انسان به شکل و اندازۀ بدن او وابسته نیست؛ سلامت، توانایی، اخلاق و پذیرش تنوع طبیعی مهم‌تر است.
- طرز تلقی خود دربارۀ زیبایی افراد را بررسی کنید؛ چه عواملی در شکل‌گیری نگرش شما مؤثر بوده است؟
خانواده، دوستان، فرهنگ، تجربه‌های شخصی، تبلیغات، فیلم‌ها، شبکه‌های اجتماعی و نظر همسالان بر نگرش من اثر گذاشته‌اند.
- نقش و سهم رسانه‌ها در شکل‌گیری این نگرش چیست؟
رسانه با انتخاب مداوم بدن‌های خاص، ویرایش تصویر و پیوند ظاهر با موفقیت، معیارها را عادی می‌کند؛ در عین حال می‌تواند با نمایش تنوع واقعی بدن، این کلیشه را کاهش دهد.
مهم است بدانید در طول زمان در جوامع مختلف دربارۀ زیبایی نظرات متفاوت وجود داشته است. به‌عنوان مثال تا یک قرن پیش زنان، مردان درشت‌هیکل را می‌پسندیدند، زیرا قوی‌تر و سالم‌تر به نظر می‌رسیدند. صفت بلند، کوتاه، بزرگ، کوچک، کوتاه‌تر ، بلندتر، کوچک‌تر، بزرگ‌تر، تیره‌تر، روشن‌تر، مسن‌تر یا جوان‌تر بودن در جوامع مختلف به دلایل مشخص فرهنگی تحسین می‌شده است.
امروزه ما در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که لاغر بودن به مهم‌ترین ویژگی پسند افراد تبدیل شده است و اکثر ما می‌خواهیم لاغر باشیم. در واقع تا قبل از سن شش سالگی کودکان از طریق پیام‌های تصویری یاد می‌گیرند که افراد چاق را به‌عنوان افراد زشت، تنبل، ناسالم، و... بشناسند.
از تصاویر موجود می‌توان به معیارهای زیبایی در فرهنگ‌ها و دوره‌های تاریخی پیشین پی برد. این تصاویر نشان می‌دهند که زیبایی در آن فرهنگ و دوره چگونه بوده است. آرمان‌ها دربارۀ زیبایی بر اساس توافقات اجتماعی ساخته می‌شود. به‌عنوان مثال، تصویر زنان زمان قاجار و تصاویر بستن پاهای دختران چینی با قالب چوبی در کودکی (برای کوچک ماندن پا و قدم کوتاه برداشتن)، نشان می‌دهد که چطور در قرون گذشته و در فرهنگ‌های مختلف معیارهای زیبایی متفاوت بوده است.
|
|
|
زنان در مقابله با این فشار برای لاغر شدن از طریق رژیم گرفتن، واکنش نشان می‌دهند. بیشتر این رژیم‌ها برای حفظ ظاهر است تا سلامتی. درصد بالایی از افراد شکل بدن خود را دوست ندارند و رژیم گرفتن برای همۀ سنین از نه سالگی تا کهنسالی به یک دغدغه تبدیل شده است. شگفت‌انگیز نیست که به این افراد مشاوره داده می‌شود که برای غذا خوردن احساس گناه کنند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که امروزه تعداد مقالات در مورد رژیم لاغری نسبت به قبل بیشتر شده است و این نکته مهم است که رژیم گرفتن و ورزش نه با هدف سلامتی که با هدف زیبایی انجام می‌شود و سلامتی فقط به آن مشروعیت می‌دهد.
مردها هم از این پیام‌ها در امان نیستند. نتیجۀ سال‌ها بمباران مردها با استفاده از تصاویر مردان قوی با عضلات شش تکه شکم در فیلم‌ها، مجلات، نماهنگ‌ها و تلویزیون و... ، نسلی از نوجوانان پسر است که برای دستیابی به اندام آرمانی، به باشگاه‌های بدن‌سازی، مصرف مواد هورمونی و نیروزا هجوم می‌آورند.
تولیدکنندگان تبلیغات، فیلم‌های سینمایی و برنامه‌های تلویزیونی از فشارهای اجتماعی برای لاغر بودن استفاده می‌کنند تا محصولات خود را به فروش برسانند. از ستاره‌ها که مدل معرفی محصولات گران‌قیمت هستند و نقش شخصیت‌های فریبنده را بازی می‌کنند برای پیوند دادن لاغری با ثروت، موفقیت، شادی و خوشحالی استفاده می‌کنند. البته کلیشۀ بدن به چاقی و لاغری بدن محدود نمی‌شود و امروزه مدل مو، ابرو، مژه، گونه و... را نیز شامل می‌شود. فکر می‌کنید معیارهای زیبایی در آینده چه خواهد بود؟
احتمالاً فناوری، فیلترهای تصویری، مد جهانی و شبکه‌های اجتماعی معیارهای تازه‌ای می‌سازند؛ اما آگاهی رسانه‌ای و جنبش پذیرش تنوع بدن می‌تواند سلامت، طبیعی‌بودن و تفاوت‌های فردی را پررنگ‌تر کند.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 129 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | سود و پیامدهای کلیشۀ بدن
- چه صنایع و افرادی از ساختن کلیشۀ بدن و ترویج آن سود می‌برند؟ چگونه؟
صنایع مد و پوشاک، لوازم آرایشی، رژیم و مکمل، بدن‌سازی، جراحی زیبایی، تبلیغات و برخی چهره‌های مشهور با ایجاد احساس کمبود و وعدۀ رسیدن به ظاهر آرمانی، فروش و دنبال‌کنندۀ بیشتری به دست می‌آورند.
- پیامدهای پیروی از کلیشۀ بدن برای فرد و جامعه چه خواهد بود؟
کاهش عزت‌نفس، اضطراب، اختلال خوردن، مصرف مواد خطرناک، جراحی غیرضروری، هزینه‌های مالی و تبعیض یا تمسخر افراد؛ در سطح جامعه نیز تنوع طبیعی نادیده گرفته می‌شود.
|
|
|
|
|
|
|
|
جواب فعالیت در خانه صفحه 129 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | بررسی کلیشۀ بدن در رسانه
یکی از دو فعالیت زیر را انتخاب کنید و انجام دهید.
- بررسی کنید دیدگاه برخی از محققان و صاحب‌نظران دربارۀ کلیشۀ بدن چیست؟
پژوهشگران ارتباطات و روان‌شناسی معتقدند تکرار بدن‌های دست‌کاری‌شده و کم‌تنوع، معیار غیرواقعی می‌سازد و مقایسۀ اجتماعی را افزایش می‌دهد. سواد رسانه‌ای، نمایش تنوع بدن و تمرکز بر سلامت و توانایی می‌تواند اثر این کلیشه را کاهش دهد.
- آنچه دربارۀ بدن اهمیت دارد، طبیعی‌بودن آن در عین سلامت است. بدن‌های افراد به‌طور خداداد از شکل و اندازه‌ای متنوع برخوردارند که این تنوع گاهی در رسانه نادیده گرفته می‌شود. در طول هفته برنامه‌های تلویزیونی، فیلم‌ها یا تبلیغاتی را که مشاهده می‌کنید بررسی کنید؛ چند مورد طعن و تحقیر آشکار یا پنهان می‌بینید؟
در یک نمونۀ هفتگی، سه مورد مشاهده شد: استفاده از چاقی شخصیت برای خنداندن، مسخره‌کردن قد کوتاه و معرفی پوست بی‌نقص و اندام بسیار لاغر به‌عنوان شرط جذابیت. در هر سه مورد، ویژگی طبیعی بدن به ابزار قضاوت شخصیت تبدیل شده بود.