متن کامل درس 14 تفکر و سواد رسانه‌ای

در فصل سوم آموختیم که رسانه‌ها طبق ارزش‌ها و دیدگاه‌های خود به تولید پیام می‌پردازند و از این طریق سعی می‌کنند تا افکار و باورهای مخاطبان را تغییر دهند. علاوه‌بر این رسانه‌ها سعی می‌کنند تا الگوهای رفتاری به‌خصوصی را تبلیغ و ترویج کنند. فرض کنید می‌خواهید در گروه برای شرکت در بخش دانش‌آموزی جشنواره بین‌المللی فیلم رشد یک فیلمنامه بنویسید.

- موضوع فیلمتان چیست؟
همکاری چند نوجوان برای احیای کتابخانۀ کوچک روستا.

- نام شخصیت اصلی فیلمتان را چه می‌گذارید؟
نام شخصیت اصلی «ریحانه» است.

- او را چند ساله، از چه شهر و کشوری، شهری یا روستایی، ثروتمند یا فقیر انتخاب می‌کنید؟
ریحانه دختری 15 ساله از یک روستای کوهستانی ایران و عضو خانواده‌ای با درآمد متوسط است.

- پوشش، تغذیه، اسباب و اثاثیه و چینش محل زندگی او را چگونه در نظر می‌گیرید؟
پوشش او ساده و متناسب با فرهنگ محلی است؛ غذای خانگی می‌خورد و خانه با وسایل ضروری، صنایع‌دستی و کتاب‌های خانوادگی چیده شده است.

- سرگرمی‌ها و تفریحات او چیست؟
کتاب‌خوانی، عکاسی از طبیعت، دوچرخه‌سواری و همکاری در فعالیت‌های روستا.

- او را با چه ارزش‌ها و اعتقاداتی توصیف می‌کنید؟
مسئولیت‌پذیر، خانواده‌دوست، امیدوار، اهل همکاری و پایبند به صداقت و احترام به محیط زیست است.

- جواب‌های خود را با دو نفر از دوستانتان مقایسه کنید. شخصیت ساخته و پرداخته‌شده توسط شما با شخصیت دوستانتان چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد؟
هر سه شخصیت نوجوان، پرتلاش و علاقه‌مند به پیشرفت بودند؛ اما شخصیت‌های دوستانم شهری، برخوردارتر و علاقه‌مند به ورزش حرفه‌ای یا فناوری بودند.

- این شباهت‌ها و تفاوت‌ها از کجا ناشی شده است؟
از تجربه‌های خانوادگی، محیط زندگی، علایق، ارزش‌ها و بازنمایی‌هایی که هرکدام در رسانه‌ها دیده‌ایم.

افراد در زندگی روزمرۀ خود الگوهایی را انتخاب می‌کنند و بر مبنای آن‌ها رفتارهای روزمره همچون نوع و چگونگی غذاخوردن، پوشش و آرایش ظاهری، تفریح و سرگرمی و... خود را سازمان می‌دهند این‌ها ابعادی از سبک زندگی فرد است. در این فعالیت شما سبک زندگی خاصی برای شخصیت اصلی فیلمتان در نظر گرفته‌اید. اگر فیلمنامۀ شما مراحل تصویب و تولید را طی کند، سبک زندگی مدنظر شما را به دیگران عرضه می‌کند. دیگرانی که برای شما برنامه‌سازی می‌کنند چه سبک زندگی‌ای را به شما ارائه می‌کنند؟
بسیاری از برنامه‌ها زندگی شهری، مصرف کالاهای تازه، سرگرمی دیجیتال، توجه به ظاهر و موفقیت فردی را برجسته می‌کنند؛ در مقابل، برخی برنامه‌ها خانواده، ساده‌زیستی، کار جمعی، فرهنگ محلی و مسئولیت اجتماعی را ارزشمند نشان می‌دهند.

برخی مؤلفه‌های سبک زندگی عبارت‌اند از:

- پوشش (لباس، زیورآلات)
- طرز آرایش و پیرایش ظاهر (آرایش مو و چهره و ...)
- نوع و نحوۀ غذاخوردن
- نوع و میزان خریدکردن
- تفریح و سرگرمی و چگونگی گذران اوقات فراغت
- منزل، اسباب و اثاثیه و تزئینات آن
- خودروی سواری (اتومبیل)
- روابط افراد (خانوادگی، خویشاوندی، شغلی)
- نقش شخصی و اجتماعی افراد
- ارزش‌ها (مادی‌گرایی و معنویت‌گرایی، درآمد و چگونگی کسب آن، خوشبختی و سعادت و ...)
- آداب و رسوم 
- نمادهای محلی، ملی و فراملی

رسانه، همان پیام است

اندیشمندان علوم ارتباطات برای توضیح آثار رسانه‌ها معمولاً میان دو نوع تأثیر تفاوت می‌گذارند: تأثیر محتوایی و تأثیر ماهیتی.

1- تأثیر محتوایی: رسانه چه می‌گوید؟

تأثیر محتوایی همان چیزی است که معمولاً وقتی از «تأثیر رسانه» حرف می‌زنیم، به ذهن می‌رسد: پیام‌ها، روایت‌ها، تصاویر و ارزش‌هایی که رسانه منتقل می‌کند، چیست؟

فرمول ساده اثر محتوایی

محتوا یعنی «چه چیزی به ما گفته می‌شود؟» فیلم‌ها، خبرها، تبلیغات یا فرسته (پست)های شبکه‌های اجتماعی هم اطلاعات را منتقل می‌کنند و هم احساسات، معانی، الگوها و ارزش‌ها را. مثلاً، نمایش زندگی قهرمانان می‌تواند برای دیگران الهام‌بخش باشد و تکرار آن می‌تواند آن را «عادی» و «خواستنی» جلوه دهد.

به همین دلیل، در بسیاری از بحث‌های مربوط به رسانه، توجه اصلی بر محتوا متمرکز می‌شود؛ مانند اینکه:

- چه چیزی منتشر می‌شود؟
موضوعاتی منتشر می‌شوند که با هدف، ارزش‌ها، منافع و مخاطب هدف رسانه هماهنگ باشند.

- چگونه روایت می‌شود؟
با انتخاب زاویۀ دید، واژگان، تصویر، موسیقی، ترتیب اطلاعات و برجسته یا حذف‌کردن بخش‌هایی از واقعیت.

- چه ارزش‌هایی برجسته یا پنهان می‌شوند؟
ممکن است ارزش‌هایی مانند مصرف‌گرایی، رقابت، همکاری، خانواده یا ساده‌زیستی برجسته و ارزش‌های ناسازگار با جهت‌گیری رسانه کم‌رنگ شوند.

اما تأثیر رسانه‌ها فقط به محتوای پیام‌ها محدود نمی‌شود رسانه‌ها خودشان نیز تأثیراتی دارند. نوع دوم تأثیر نه فقط از «پیام» بلکه از ماهیت رسانه ناشی می‌شود.

2- اثر ماهیتی: رسانه چگونه منجر به تغییر شکل زندگی انسان می‌شود؟

این تأثیر فارغ از محتوای پیام، شکل، ساختار و ویژگی‌های ذاتی رسانه می‌تواند سبک زندگی ما را تغییر دهد. مثلاً، در گذشته، دریافت پیام‌ها و خبرها محدودتر و با فاصله زمانی بیشتری بود. افراد معمولاً در زمان‌های مشخصی باید جلوی تلویزیون می‌نشستند تا در جریان اطلاعات قرار گیرند. اما در فناوری‌های رسانه‌ای جدید مثل شبکه‌های اجتماعی دریافت پیام به جریانی دائمی تبدیل شده است. این تغییر، در سبک زندگی انسان‌ها هم اثر گذاشته است:

- افراد دائماً گوشی خود را بررسی می‌کنند،
- زمان استراحتشان با بررسی کردن پیام‌ها و اعلان‌ها همراه شده است.
- گفت‌وگوهای رودررو کوتاه‌تر شده است.

در نتیجه، فناوری رسانه‌ای فقط «انتقال‌دهنده پیام» نیست و می‌تواند به‌تدریج بر عادت‌های روزمره، شیوه‌های ارتباط با دیگران و حتی الگوی استفاده از زمان در زندگی انسان‌ها اثر بگذارد.

فناوری خنثی نیست

تصور کنید در سال 1248 هجری شمسی زندگی می‌کنید و چیزی به نام «یخچال» در خانه‌ها وجود ندارد. مردم هر روز به بازار می‌روند، مواد غذایی تازه می‌خرند و همان روز مصرف می‌کنند. باید طوری غذا درست کنند تا خراب نشود. ناگهان وسیله‌ای به نام «یخچال» وارد خانه‌ها شد که مواد غذایی را سالم نگه می‌داشت.

ابتدا، همه فکر می‌کردند یخچال برای نگهداری مواد غذایی است اما به‌تدریج معلوم شد که یخچال عادت‌های خرید، شیوه آشپزی، تازه‌خوری و بخش‌هایی از سبک زندگی ما را نیز تغییر داده است.

فناوری رسانه‌ای فقط ابزار نیست

اندیشمندان معتقدند انسان با اختراع ابزار و وسایل سعی می‌کند تا توانایی‌هایش را افزایش دهد. بنابراین فناوری در ادامه «اعضای بدن انسان» مانند «عضو مصنوعی» جدیدی به ما کمک می‌کند. این دیدگاه، سه نتیجه دارد:

1- تقویت و امتداد یک توانایی: ابزار توانایی‌های طبیعی بدن انسان را قوی‌تر می‌کند. مثلاً «تلسکوپ» ساخته شد تا توانایی دیدن چشم انسان را به فرسنگ‌ها دورتر ببرد.

2- تنبلی عضو طبیعی: استفاده از یک عضو مصنوعی (ابزار)، ممکن است کارکرد عضو طبیعی را به حاشیه براند و منجر به تضعیفش شود. مثلاً کسی که با ماشین‌حساب کار می‌کند، ممکن است ذهنش در محاسبات ذهنی تنبل شود.

3- تغییر سبک زندگی: همه این تغییرات زندگی را عوض می‌کند. مثلاً، گسترش رسانه‌های تصویری مانند تلویزیون و برخی شبکه‌های اجتماعی باعث شده اوقات فراغت ما بیشتر به تماشای فیلم و فیلم‌های کوتاه اختصاص پیدا کند و حوصله و عادت به ورزش، پیاده‌روی و حتی کتاب‌خوانی و مطالعۀ طولانی کاهش یابد.

رویکرد انتقادی به ما یاد می‌دهد که فناوری‌ها فقط ابزارهای خنثی نیستند. هر فناوری، علاوه بر کاربرد ظاهری خود، می‌تواند به‌تدریج:
- سبک زندگی انسان را تغییر دهد؛
- شیوه فکر کردن و تصمیم‌گیری را تحت تأثیر قرار دهد؛
- و حتی فرهنگ و ارزش‌های جامعه را تغییر دهد.

بنابراین انسان آگاه فقط مصرف‌کننده فناوری نیست؛ بلکه درباره آثار آشکار و پنهان آن نیز فکر می‌کند.