درسنامه آموزشی تفکر و سواد رسانهای کلاس دهم
درس 4: تصاویر بی طرف نیستند!
پس از انجام دادن فعّالیتهای درس سوم، متوجّه شدهاید که «پیامهای رسانهای، ساخته میشوند اکنون با برخی از فنونی که در تولید پیامها به ویژه پیامهای رسانهای به کار برده میشوند، آشنا میشوید و یکی از پنج سؤال کلیدی سواد رسانهای یعنی «از چه فنونی برای جلب توجّه مخاطب استفاده شده است؟» را تمرین خواهید کرد.
فعالیت گروهی (صفحه 32 کتاب درسی)
در زمان جنگ امریکا علیه عراق، تصویر بالا در رسانهها بهطور گسترده منتشر شد. در کلاس به دو گروه تقسیم شوید، یک گروه تصویر سمت راست و یک گروه تصویر سمت چپ را بررسی کند و به پرسشهای زیر پاسخ دهد:
- تصویر در نگاه اوّل، چه پیامی را به بیننده انتقال میدهد؟
- چه احساساتی را در وی برمیانگیزاند؟
- چه تصویری از سربازان عراقی و امریکایی ارائه میکند؟
- در نهایت، بیننده دیدگاهش نسبت به نقش امریکا در جنگ عراق، مثبت خواهد بود یا منفی؟
- سپس پاسخهای دو گروه را با یکدیگر و با تصویر وسط مقایسه کنید.
بازنمایی
این تصویر به دنبال آن بود که نشان دهد چگونه رسانهها میتوانند با ارائۀ پیامهای دستکاری شده یا انتخاب بخشی از واقعیت، بر دیدگاه و قضاوت مخاطبان خود تأثیرات جدی بگذارند. توجّه به این نکته حائز اهمّیت است که دو تصویر سمت چپ و راست، دو بخش از یک تصویر واقعی است که با گزینش ماهرانه، دو تأثیر کاملاً متفاوت، مطابق نظر و اهداف صاحبان رسانه بر ذهن بیننده میگذارد. این مطالب به بخش مهمی از عملکرد رسانهها، یعنی «بازنمایی» مربوط است.
بازنمایی یعنی نشان دادن واقعیت به شکلی خاص. معنای بازنمایی این نیست که ضرورتاً هر پیام رسانهای، ضد واقعیت یا کاریکاتوری از آن باشد؛ بلکه این است که رسانه با استفاده از بازنمایی میکوشد تفسیر و تحلیل خود را از واقعیت موردنظر بهطور آشکار و پنهان به ذهن مخاطبان خود ارسال کند طوری که او احساس تفاوتی بین این دو نکند. راز و شاخص خلّقیت و هنرمندی هر رسانه و یا فرستندۀ پیام در همین نهفته است که اثرگذاری بیشتری بر مخاطب داشته باشد. بازنمایی توسط رسانه میتواند تأثیر مثبت یا منفی داشته باشد.
بازنمایی فقط در رسانههای رسمی رخ نمیدهد. بلکه کاربران رسانههای اجتماعی نیز در ارائه تصویر خود به دیگران بازنمایی میکنند. برای مثال بلاگرها یا اینفلوئنسرهای مجازی از غمها، مشکلات و شکستهای خودشان چیزی به اشتراک نمیگذارند. بلکه با استفاده از فیلترها و جلوههای تصویری و افکتها تنها برشهایی شاد و رنگارنگ از زندگیشان منتشر میکنند تا دنبال کنندههای بیشتری جذب کنند و علاقه و حسرت آنها را بیانگیزند. از این شیوه بازنمایی زندگی شخصی در رسانههای اجتماعی به عنوان زندگی برشی یاد میشود. آیا شما هم در میان دوستان و اطرافیان خود نمونههایی از این زندگی برشی یافتهاید؟
گفتوگوی کلاسی (صفحه 33 کتاب درسی)
فیلم «رؤیای روزانه» را ببینید. در دنیای امروز، هر کس با سادهترین ابزار در کسوت تولیدکننده و گاه بدون رعایت قوانین میتواند پیام و محتوا تولید کند. نمونههایی از اینگونه بازنماییها را که در زندگی خود دیدهاید برای هم کلاسیهایتان بیان کنید.
بررسی چند بازنمایی
در این قسمت با چند مثال دیگر از بازنمایی بیشتر آشنا میشوید. تأمل مناسب در مورد هر مثال و دقّت در پاسخ به سؤالات، توانایی شما را در تشخیص بازنماییها افزایش خواهد داد و این، یعنی افزایش سواد رسانهای شما.
راهپیمایی اربعین:
هم زمان با برگزاری پیادهروی بزرگ اربعین، مراسمی که بزرگترین اجتماع انسانی جهان نامگذاری شده است؛ در ابتدا بسیاری از رسانههای خارجی از بازتاب دادن این رویداد بزرگ خودداری کردند، اما پس از گذشت چند سال به دلیل ابعاد عظیم این حماسه معنوی، به ناچار از سانسور آن دست برداشته اما سعی میکنند با بازنمایی (پررنگ نمودن برخی مسائل حاشیهای)، این مراسم باشکوه را زیر سؤال ببرند. در واقع آنها راهبرد (استراتژی) خود را تغییر ندادهاند، بلکه با تغییر روش همچنان سعی در کوچکسازی و کم ارزش نشان دادن بزرگترین تجمع مذهبی جهان را دارند.
فرشته صلح!
ایالات متحده سالها برای تصویر خود در جهان سرمایهگذاریهایی هنگفت کرده است. این کشور با استفاده از سینما، تلویزیون، شبکههای خبری و ... تلاش میکند تصویری صلح دوست از خود به نمایش بگذارد. این تصویر آنقدر مهم است که حتی رؤسای جمهوری آن بارها خود را منجی جهان و نگهبان صلح نامیدهاند؛ اما این بازنمایی با واقعیت، فرسنگها فاصله دارد. آمریکا تنها کشوری در جهان است که از سلاح اتمی علیه کشوری دیگر استفاده کرده است. تعداد افرادی که این کشور در سالهای پس از جنگ جهانی کشته و آواره کرده است، به میلیونها نفر میرسد. به همه اینها، حمله به مدرسۀ شجرۀ طیبۀ میناب، جنایت لامرد و حمله به جشن عروسی در سیریک را هم اضافه کنید. به نظر شما هدف آمریکا از ساخت تصویری مثبت از خود در رسانهها چیست؟
انگلیسی زبان یعنی خوشبخت و خوشحال!
اگر کتابهای معروف و فراگیر آموزش زبان انگلیسی را ورق بزنید یا فیلمهای هالیوودی را با دقّت مشاهده کنید، اوّلین و عمیقترین تأثیری که این گونه تولیدات در ضمیر ناخودآگاه مخاطبان خود دارند، این است که انگلیسیزبانان عموما افرادی شاد، خوشبخت و کاملاً در رفاهاند. شخصیتهای متون اینگونه رسانهها، بیشتر اوقات در حال سرگرمی، تفریح و استراحت هستند و البتّه در موقع کار نیز جدّی، منظّم، قانو نمدار و کاملاً موفّق. امّا این بازنمایی با واقعیت فاصله دارد. اینکه هرکس انگلیسی صحبت کند یا در کشوری انگلیسی زبان زندگی کند، بلافاصله دلش از غصه خالی میشود، افسانهای بیش نیست. به نظر شما آیا اینگونه بازنمایی به شکل تصادفی اتّفاق افتاده است؟ چه دلایل احتمالی دیگری را میتوانید برای اینگونه بازنمایی پیشنهاد کنید؟
فعالیت گروهی (صفحه 31 کتاب درسی)
هر گروه یک پرسش از پرسشهای زیر را انتخاب، و با تأمل در آثار رسانهای پیرامون خود بازنماییِ آنها را گزارش کند. آیا ذهنیتی که در مورد موضوع هر پرسش وجود دارد، ناشی از بازنمایی رسانهای است؟ به نظر شما هر بازنمایی چه میزان با واقعیت تطابق دارد؟ با مثال پاسخ دهید.
- رستم در رسانه معروف و بی نظیر فردوسی، شاهنامه، چگونه بازنمایی شده است؟
- معلّمها در آثار رسانهای چگونه بازنمایی شدهاند؟
- دانش آموزان در آثار رسانهای چگونه بازنمایی شدهاند؟
- پزشکان و جامعۀ پزشکی چطور بازنمایی شدهاند؟
- یک فوتبالیست یا والیبالیست معروفِ شاغل در لیگ ایران چطور بازنمایی شده است؟
- به نظر شما در بازنماییهای رسانهای، کدام شغلها مورد اهانت و کدام شغلها مورد عنایت قرار میگیرند؟
- بازنمایی مردم شهرهای ایران چگونه است؟ مثلاً یک تهرانی در رسانهها چگونه بازنمایی میشود؟
- موارد دیگری به پیشنهاد شما:
فعالیت در خانه (صفحه 32 کتاب درسی)
دکتر «ساموئل کینگ» در کتاب جامعهشناسی خود میگوید :«ما جامعه ای را که بدون خانواده باشد، سراغ نداریم؛ یعنی انسان در طول تاریخ، هر وقت خود را نگریسته، خود را در محیط خانواده دیده است.»
«خانواده»، قدیمیترین و ریشهدارترین نهاد انسانی است. هیچ جامعهای را سراغ نداریم که بدون خانواده بوده باشد. با توجّه به نقش بی نظیر رسانهها در الگوسازی، سؤال مهمی که در تمامی جوامع طرح میشود این است که :«بازنمایی خانواده در آثار رسانهای چگونه است؟»
دکتر دیوید السون در زمینۀ بازنمایی خانواده در آثار هالیوودی میگوید:
خانوادهای که ما در فیلمها میبینیم و یا دربارۀ آنها در روزنامهها میخوانیم، احتمالاً حرّافتر، خشنتر، مشکلدارتر، غنیتر یا فقیرتر از حدّ متوسط هستند؛ بنابراین ما معمولاً نمونههای غیرواقعی خانواده را در رسانههای گروهی میبینیم و کمتر شاهد زندگی خانوادهها بهصورت واقعی هستیم».
پس جا دارد ما نیز نسبت به موضوع مهم «خانواده» حساس باشیم. اکنون به حداقل سه مورد از برنامههای تلویزیونی (فیلمها، مجموعههای تلویزیونی، تبلیغات و مستندات داخلی و خارجی) در حال پخش دقّت کنید. تعداد، ترکیب و نقش اعضای خانواده، چگونگی روابط خانوادگی و تعداد فرزندان را تحلیل کنید. جلسۀ بعد نمونههای انتخابی را به همراه تحلیل خود در کلاس ارائه کنید و با دیگر هم کلاسیها، که برنامههای دیگری را انتخاب کردهاند، مقایسه کنید. آیا شباهت و تفاوتی مشاهده میکنید؟ آیا بین بازنمایی خانواده در فیلم، مجموعۀ تلویزیونی و انیمیشنهای قدیمی و جدید تفاوتی وجود دارد؟
مثالها:
- مرد عنکبوتی پدر و مادری ندارد و با عمو و زن عمویش زندگی میکند. دوست یا رقیب هم دانشگاهی او نیز با پدرش زندگی میکند و از مادر وی نیز خبری در دست نیست! ما در این فیلم شاهد خانوادههای تک والدی هستیم.
- مجموعه کارتونی باب اسفنجی از سال 1999 در دنیا در حال پخش است و مخاطبان جهانی زیادی دارد. اگر به شخصیتهای اصلی این کارتون پرطرفدار دقّت کنیم، متوجّه میشویم که در این مجموعه، جامعه و خانه وجود دارد اما خانواده نه!
- در مجموعۀ تلویزیونی پزشک دهکده و انیمیشن خانوادۀ دکتر ارِنست شاهد روابط خانوادگی گرم و صمیمی در یک خانوادۀ فرهیخته هستیم.
- در بسیاری از بازنماییهای رسانهای از خانواده در غرب، حیوانات نیز جزء اعضای آن به شمار میروند!
- در تبلیغ محصولات غذایی در رسانۀ ملّی معمولاً شاهد حضور یک یا چند خانواده برای خوردن غذای با محصول موضوع تبلیغ هستیم. در این نوع خانواده .......... .
- پدر در مجموعۀ تلویزیونی .................. به عنوان شخصیتی ................ مطرح شده است.