درسنامه آموزشی تفکر و سواد رسانه‌ای کلاس دهم

به طور کلی هر فرد برای ایجاد ارتباط با دیگران و انتقال پیام‌های خود به آنها، از روش‌ها و وسایل مختلف استفاده می‌کند. مثلاً وقتی انسان می‌خندد، با نگاه و لبخند خود به فرد مقابل، نشاط خود را به او نشان می‌دهد. همچنین هنگامی که شخصی به شخص دیگر صبح بخیر می‌گوید، با بیان شفاهی، دوستی و صمیمیت خویش را به او می‌فهماند. به همین ترتیب موقعی که انسان به دیگری نامه می‌نویسد، با بیان کتبی مقصود خود را به او می‌رساند و با وی ارتباط برقرار می‌کند.

کلمه ارتباط معرف تمام جریان‌هایی است که به وسیلۀ آنها یک اندیشه می‌تواند اندیشۀ دیگری را تحت تأثیر قرار دهد؛ هر ارتباطی دارای حداقل پنج رُکن اصلی است:

1- کاربر/ فرستنده: به تولید کنندۀ پیام که بر مبنای اهداف و انگیزه‌هایش پیامی را تولید می‌کند، «فرستنده» می‌گویند.
2- پیام: محتوای مد نظر فرستنده را که قصد دارد به مخاطب منتقل کند، پیام می‌گویند.
3- مجرا/ کانال/ رسانه: ابزار انتقال پیام که محتوا از طریق آن به مخاطب منتقل می‌شود مجرا، کانال یا رسانه می‌گویند. زمانی که ارتباط مستقیم است یعنی فرستنده و گیرنده امکان ارتباط رو در رو دارند، مجرای ارتباطی آنها هوا است، ولی وقتی ارتباط غیر مستقیم است، نیاز به یک وسیلۀ ارتباطی است که از آن به «رِسانه» یاد می شود. 
4- کاربر/ گیرنده: به مخاطب یا دریافت کنندۀ پیامِ ارسال شده از سوی فرستنده، «گیرنده» می گویند.
5- بستر/ فرهنگ: به بافت تاریخی و زمینۀ اجتماعی که در آن پیام ارسالی از سوی فرستنده ممکن است دارای معانی جدید و فرامتن شود، «فرهنگ» می‌گویند.

رسانه‌ها دو نوع مخاطب دارند «مخاطب فعّال» و «مخاطب منفعل». می‌دانید فرق این دو نوع مخاطب در چه مواردی است؟

سواد رسانه‌ای اصرار دارد که مخاطبان منفعل، فعّال؛ مخاطبان فعّال، هوشمند و حتّی مصرف‌کنندگان، تولیدکنندگان خلّق شوند! پژوهش‌ها در مورد محصولاتی که فروششان در جهان به سرعت افزایش یافته است، نشان داده که مهم‌ترین عامل، عنصر «خلاقیت» در تولید، طرّاحی و تبلیغات بوده است.

پیام اصلی درس سه (که در فصل‌های بعدی، بیشتر به آن می‌پردازیم) این است که هر مخاطب فعّال و خلّق در رویارویی با هر پیام رسانه‌ای، پنج پرسش کلیدی را مانند پنج گذر واژه یا نگهبان در ورودی در نظر می‌گیرد و با نگاه دقیق و درک عمیق، با آن روبه‌رو می‌شود که عبارت است از:

- چه کسی این پیام را تولید کرده است؟ (فرستنده و مؤلف)
- چرا این پیام فرستاده شده است؟ (هدف/ انگیزه)
- از چه روش‌هایی برای جلب توجّه مخاطب استفاده شده است؟ (قالب/ فنون)
- چطور افراد مختلف این پیام را متفاوت درک می‌کنند؟ (مخاطبان/ گیرنده)
- چه سبک زندگی، ارزش‌ها و نظریاتی در این پیام ارائه شده یا از آن حذف شده است؟ (محتوا/ پیام)

از آنجا که تلویزیون، عمومی‌ترین رسانۀ جمعی به شمار می‌رود که همگی از آن خاطره‌های زیادی داریم و مخاطب آن محسوب می‌شویم، مثال این درسمان را از برنامه‌های تلویزیونی انتخاب می‌کنیم.

محتوای جدول زیر می‌تواند در پاسخگویی به پرسش‌های گفت‌وگوی کلاسی به شما کمک کند. اگر پاسخگویی به برخی پرسش‌های این جدول برایتان مشکل بود، نگران نشوید. قرار است در فصل‌های بعدی کتاب با استفاده از رسانه‌ها و فعّالیت‌های گوناگون، تحلیل تولیدات رسانه‌ای با این نوع پرسش‌ها را تمرین کنید. این تازه شروع کار است!

چه کسی و با چه هدفی این پیام را تولید کرده است؟	- چه موضوعاتی از برنامه برداشت می‌شود؟ - متن، زیرمتن و فرامتن برنامه چیست؟ - چه کسی آن را پخش می‌کند؟ - چه کسی آن را ساخته است؟ - چه کسی از آن حمایت (مالی و...) می‌کند؟ چه کس دیگری از ساخت و پخش آن سود می‌برد؟ رسانه‌های دیگر در آن چه نقش یا سهمی دارند؟
رسانه‌ها از چه قالب‌ها و فنونی برای ارائه پیام استفاده می‌کنند؟	- مستند آموزشی - گفت‌وگومحور (تاک شو) کودک و نوجوان - مجموعه تلویزیونی (سریال) مسابقه - فیلم سینمایی ورزشی - کمدی و طنز موسیقی - خبری - چه جزئیات فنی در تولید پیام رعایت شده است؟ - از چه فنون اقناعی استفاده کرده است؟
چه کسانی جامعۀ هدف یا استفاده‌کنندگان از این برنامه هستند؟	- برای چه نوع مخاطبی (بر حسب سن، جنس، تحصیلات، درآمد، شغل و ...) ساخته و برنامه‌ریزی شده است؟ - چه زمانی پخش می‌شود؟ این زمان با چه نوع مخاطبی متناسب است؟ - مخاطبان دربارهٔ آن چگونه فکر می‌کنند؟
آیا این پیام در هر فرهنگ، جامعه، زمان یا مکان دیگری، همین معانی آشکار و پنهان را دارد؟	- از این برنامه، امکان ادراک و برداشت چه ارزش‌ها و دیدگاه‌هایی وجود دارد؟ - چه حساسیت‌هایی ممکن است ایجاد کند؟ - برداشت از این برنامه در فرهنگ‌های مختلف، مکان‌ها و زمان‌های متفاوت، چه تفاوتی می‌یابد؟

برای یادگیری مهارت‌هایی مثل رانندگی، شنا و تیراندازی، گذراندن مراحلی لازم است که باید یکی پس از دیگری طی شود. سواد رسانه‌ای نیز همانند بسیاری از کارها نیازمند تمرین مستمر و مرتب است تا بتوان به دانایی و توانایی رسید. فعّالیت صفحۀ قبل را با اندکی تغییر در پرسش‌ها در مورد هر تولید رسانه‌ای دیگر، می‌توان و باید در نظر داشت. برنامه‌های تلویزیونی شبکه‌های ماهواره‌ای، بازی‌های ویدیویی/ رایانه‌ای، نرم افزارهای کاربردی تلفن همراه، کتاب، روزنامه و...، نمونه‌های خوبی برای تمرین‌های بیشتر است.

 

 

 

لطیفه‌های رسانه‌ای

- غذا پیش از اینکه به معده برسد به اینستاگرام می‌رسد.
- زمونۀ عجیبی شده، حالا ما انسان‌ها باید به رایانه‌ها ثابت کنیم که رُبات نیستیم!
- دیروز وای فای خونه‌مون قطع شد. چند دقیقه رفتم پیش اعضای خونواده. آدم‌های خوبی به نظر می‌رسیدن. تا داشتم باهاشون آشنا می‌شدم، وای فای وصل شد و مجبور شدم که از پیششون برم!

شما چه موارد دیگری شنیده‌اید؟ تحلیلتان در مورد این لطیفه‌ها چیست؟