متن کامل درس 1 تفکر و سواد رسانه‌ای
مسابقۀ رسانه‌ها با زمان
به تصویر بالا نگاه و خودتان را در ابتدای قرن پیشین تصور کنید. دنیای آن زمان با حالا چقدر فرق کرده است؟ اگر الان به شما بگویند که برای داشتن رادیو باید مجوز بگیرید، چه واکنشی نشان می‌دهید؟
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 12 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | رسانه‌ها و سبک زندگی در گذشته و آینده
- از عکس ورودی درس، چه نکاتی در مورد آن زمان دریافت می‌کنید؟
تصویر، رادیویی قدیمی و فضایی ساده با امکانات رسانه‌ای محدود را نشان می‌دهد؛ در آن زمان مردم بیشتر به‌صورت جمعی به رادیو گوش می‌دادند.
- تفریح و سبک زندگی یک نوجوان هم‌سن‌وسال شما در آن زمان، چقدر با زندگی کنونی شما تفاوت داشته است؟
نوجوانان آن دوره بیشتر بازی‌های گروهی و فعالیت‌های حضوری داشتند و دسترسی آنها به خبر و سرگرمی بسیار محدودتر و کندتر بود.
- رادیو از جمله رسانه‌های نو و محبوب آن روزگار بوده است. پس از دیدن فیلم «رسانه چیست؟» بگویید امروزه شما کدام رسانه‌ها را بیشتر دوست دارید و از آنها استفاده می‌کنید؟
نمونه پاسخ دانش‌آموز: من از تلفن همراه، وبگاه‌های آموزشی، پیام‌رسان‌ها و پادکست بیشتر استفاده می‌کنم؛ زیرا دسترسی سریع و امکان انتخاب و تعامل بیشتری دارند.
- فکر می‌کنید بیست سال دیگر، افراد هم‌سن‌وسال شما دربارهٔ زندگی امروز شما چه چیزهایی خواهند گفت؟ هشتاد سال دیگر چه؟
بیست سال دیگر احتمالاً تلفن‌های همراه و شبکه‌های اجتماعی امروز را ابتدایی می‌دانند؛ هشتاد سال دیگر شاید شیوهٔ زندگی ما را کم‌هوشمند، زمان‌بر و وابسته به ابزارهای جداگانه توصیف کنند.
- در مورد تصویر زیر با هم گفت‌وگو کنید.
پیام تصویر این است که فناوری پیوسته دگرگون می‌شود و انسان برای استفادهٔ درست از هر فناوری تازه، به سواد و مهارت‌های جدید نیاز دارد.
این تصویر یک پیام ساده اما عمیق دارد؛ تاریخ بشر را می‌توان از منظر تحولات فناوری نیز روایت کرد. هر موج فناورانه، شیوه زندگی، ارتباط، کار و یادگیری انسان را دگرگون کرده و آموختن نوعی جدید از سواد را ضروری ساخته است. با اختراع چاپ، سواد خواندن و نوشتن به نیاز اصلی جامعه تبدیل شد؛ با گسترش رسانه‌های جمعی، سواد رسانه‌ای برای تحلیل، ارزیابی و نقد پیام‌های رسانه‌ای اهمیت یافت؛ با ظهور اینترنت و پیدایش شبکه‌های اجتماعی، سواد دیجیتال برای جست‌وجو، ارزیابی اطلاعات، تولید محتوا و حضور مسئولانه در فضای مجازی ضروری شد؛ و امروز، با گسترش هوش مصنوعی، ما نیازمند شایستگی‌های جدیدی برای زندگی هستیم. بنابراین، سواد مفهومی ثابت و ایستا نیست، بلکه پاسخی پویا به تحولات و نیازهای هر عصر است.
اگر انسان همگام با پیشرفت فناوری رسانه‌ای، دانش و مهارت‌های خود را به‌روز نکند، چه اتفاقی می‌افتد؟
از فرصت‌های آموزشی و شغلی عقب می‌ماند، در تشخیص اطلاعات معتبر و حفظ حریم خصوصی دچار مشکل می‌شود و ممکن است به مصرف‌کننده‌ای منفعل و آسیب‌پذیر تبدیل شود.
جواب فعالیت گروهی صفحه 14 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | پیش‌بینی آیندهٔ فناوری و رسانه
به نظر شما با توجه به اوضاع کنونی فناوری، آیندهٔ دنیا چگونه خواهد بود؟ پیشرفته‌ترین رسانه‌ای که بشر در آینده خواهد ساخت چه می‌تواند باشد؟ یک نمونه از تغییرات در پایین صفحه ارائه شده است. شما نیز پیش‌بینی‌های خود را بنویسید.
احتمالاً رسانه‌های آینده ترکیبی از هوش مصنوعی، واقعیت افزوده و رابط مغز و رایانه خواهند بود و پیام را متناسب با نیاز هر فرد، بدون صفحه‌نمایش و با سرعت بسیار زیاد منتقل می‌کنند. خانه‌ها، وسایل و شهرها نیز هوشمندتر و به هم متصل می‌شوند. در کنار این پیشرفت‌ها، حفظ حریم خصوصی، امنیت داده‌ها و کنترل انسانی باید جدی گرفته شود.
برای تحلیل آینده شناخت حال ضروری است. به‌طور مثال چندی پیش در رسانه‌ها اعلام شد که برای اولین بار تراشه مغز بی‌سیم ساخته شرکت نورالینک (Neuralink Corporation) در بدن انسان کار گذاشته شده است. این دستگاه از چندین نرم‌افزار کاربردی تشکیل شده است که از بازگرداننده عملکرد حرکتی تا فعال‌کننده رابطه مغز و رایانه در افراد را شامل می‌شود. نورالینک یک شرکت نوآفرین (استارت‌آپ) تراشه مغزی است که در سال 2016 میلادی تأسیس شد. آنچه آن شرکت نوآفرین ساخته است، دستگاهی به‌اندازه یک سکه است که از طریق جراحی در جمجمه کاشته می‌شود و با سیم‌های بسیار نازک وارد مغز می‌شود و یک رابط مغز و رایانه ایجاد می‌کند. این دستگاه فعالیت مغز را ثبت می‌کند و آن را از طریق یک اتصال بلوتوث مشترک به دستگاهی مانند گوشی هوشمند ارسال می‌کند.
گفته می‌شود به کمک این محصول مردم می‌توانند گوشی تلفن همراه یا رایانه خود را فقط با فکر کردن کنترل کنند. شرکت نورالینک همچنین مدعی شده است که کاشت تراشه در بخشی از مغز که عملکرد حرکتی را کنترل می‌کند افراد را قادر می‌سازد بر اختلالات عصبی غلبه کنند.
خبر کاشت این تراشه یک سال پس از انجام آزمایش‌های اولیه انجام گرفته بر روی حیوانات اعلام شد. برخی صاحب‌نظران عرصه فناوری از نورالینک در مقام آینده فناوری و پزشکی یاد کرده‌اند، اما نگرانی‌های اخلاقی نیز در مورد آن تراشه و آزمایش آن مطرح است.
بیشتر بدانید: اینترنت در همه چیز و همه چیز در اینترنت
سامانه شناسایی با امواج رادیویی (RFID) تنها یک نمونهٔ کوچک از فناوری‌های حوزهٔ علوم نوین رسانه و فقط در یکی از شاخه‌های این علوم، موسوم به «اینترنت اشیا» است. در اینترنت اشیا از آن بحث می‌شود که علاوه بر انسان‌ها، ماشین‌ها و خانه‌ها هم هوشمند می‌شوند و خودشان مستقیماً (بدون دخالت انسان به‌صورت ماشین به ماشین یا M2M) با یکدیگر دادوستدِ داده‌های اطلاعاتی می‌کنند. طبق تحقیقات، 4/9 میلیارد وسیلهٔ متصل به اینترنت تا پایان سال 2015 در دنیا بوده است که این روند تا رسیدن به 26 میلیارد تا پایان سال 2020 ادامه خواهد داشت و به شکل گسترده در حوزه‌هایی مثل زیست‌فناوری و ریزفناوری رشد می‌کند تا چیزهایی با حجمی بسیار کمتر، هوشی بسیار بیشتر و ارتباطی همیشگی و همه‌جایی ایجاد، و سبک زندگی ما را اساساً دگرگون، جذاب، پیچیده و پرچالش کند؛ یعنی نه‌تنها همهٔ تحولات بر بستر رسانه‌ها رخ می‌دهد بلکه رسانه‌های نوین و فوق هوشمندی پا به عرصه می‌گذارند که خود منشأ تحولات جدیدی می‌شوند؛ چیزی که گاهی از آن تحت عنوان «سونامی یا انقلاب ارتباطات» یاد می‌شود و گفته می‌شود جهان را به عصر جدیدی وارد می‌کند.
رسانه‌های پوشیدنی روی بدن انسان و فناوری‌های کاشتنی در بدن انسان، امکان رفتار فیزیکی بدون محدودیت مکان (مثل عمل جراحی و یا ساخت یک ساختمان عظیم از راه دور)، ثبت و ضبط احساسات، تبدیل ستون‌های قطور به نخ‌های باریک‌تر از یک میلی‌متر با استحکام هزاران برابر، پیش‌بینی و تأمین امکانات، انتقال هر نوع از اطلاعات بدون محدودیت حجم داده‌ها و عدم نگرانی از قطع ارتباط، چاپ سه‌بعدی وسایل مورد نیاز (دورنگار اینترنتی وسایل بدون نیاز به حمل‌ونقل کالا)، و... تنها بخشی از این دنیا است.
بد نیست بدانید که اینترنت اشیا خود مقدمهٔ مفهومی بزرگ‌تر به نام «اینترنت همه چیز» است که سه زیرمجموعه دارد: اینترنت اشیا (اعم از وسایل و حتی حیوانات)، اینترنت انسان (ورودی انسان به ماشین در هر شکلی) و اینترنت رقمی (دیجیتال) (تولید داده و مراوده آن برای استفاده‌های بعدی). در عصر اینترنت اشیا و در مرحلهٔ تکمیلی آن یعنی اینترنت همه چیز ما شاهد خانه‌های هوشمند، کارخانه‌های هوشمند، شهر هوشمند، سامانهٔ سلامت و دستگاه‌های هوشمند شخصی خواهیم بود.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 16 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | انسان، هوش مصنوعی و ارتباطات انسانی
- با توجه به ظهور هوش مصنوعی، نقش و جایگاه شما در این آینده چیست؟
نمونه پاسخ دانش‌آموز: باید یادگیرنده‌ای همیشگی، کاربری نقاد و تولیدکننده‌ای اخلاق‌مدار باشم و از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزار کمک‌فکری استفاده کنم.
- آیا همهٔ پیشرفت‌های فناورانه و دنیای رسانه‌ای می‌تواند جایگزین «ارتباطات رودررو» شود؟
خیر؛ ارتباط رودررو به‌دلیل حضور واقعی، زبان بدن و تجربهٔ مشترک جایگزین کاملی ندارد.
- چه ویژگی‌هایی در «ارتباطات انسانی» هست که در «ارتباطات رسانه‌ای» نیست؟
همدلی عمیق، تماس چشمی، زبان بدن، احساس حضور و شکل‌گیری اعتماد از ویژگی‌های مهم ارتباط انسانی است.
- در آینده، جایگاه انسان نسبت به فناوری و اشیا چیست و کدام‌یک از آنها دیگری را به خدمت خواهند گرفت؟ آیا جایگاه و سطح تفکر در انسان افزایش پیدا خواهد کرد؟ چرا؟
فناوری باید در خدمت انسان باشد. اگر آموزش و تفکر نقادانه همگام با فناوری رشد کند، توان تحلیل انسان افزایش می‌یابد؛ وگرنه وابستگی بیشتر می‌شود.
- شیخ بهایی، محمد بن زکریای رازی و بسیاری از بزرگان دیگر، یافته‌های خود را زمانی ارائه کردند که تعداد بسیار محدودی از فناوری‌ها و رسانه‌ها وجود داشت. آیا می‌توان ادعا کرد که سطح دانش و تفکر این افراد نسبت به آیندگان کمتر بوده است؟ چرا؟
خیر؛ فراوانی ابزار به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ عمق دانش و تفکر نیست. کنجکاوی، پشتکار، مشاهده و استدلال می‌تواند حتی با امکانات محدود به دستاوردهای بزرگ منجر شود.
بیشتر بدانید
از لحظه‌ای که توسط زنگ ساعت یا صدای مادر و... از خواب بیدار می‌شویم تا زمانی که به خواب می‌رویم، تحت تأثیر ده‌ها یا شاید صدها صدا، تصویر و اندیشه قرار می‌گیریم که از طریق برنامه‌های رادیو و تلویزیون، عکس‌ها، پیامک‌ها، پست‌های الکترونیک، عناوین روی جلد مجله‌ها و ... و هر آنچه که پیرامون ما قرار دارند به ما القا می‌شوند. حتی نحوهٔ لباس پوشیدن افراد می‌تواند برای اطرافیان حاوی پیام باشد، ساعت روی دیوار اتاق، موسیقی که می‌شنویم، تابلوی نقاشی که می‌بینیم، مجسمه‌ای که لمس می‌کنیم، بوی غذایی که از آشپزخانه منزل می‌آید، معادلهٔ ریاضی که یاد می‌گیریم، برچسب‌های پوشاک، انواع و اقسام تابلوهایی که در محیط می‌بینیم، و... حاوی پیام هستند. حتی واژه‌هایی مانند: مادر، پدر، معلم، اخلاق، و... هر کدام پیام‌هایی دارند.
محیط اطراف ما سرشار از پیام است؛ پیام‌های رسانه‌ای بخشی از آنها هستند. در تعریف رسانه می‌توان گفت: رسانه ابزاری است که فرستنده به کمک آن، معنا و مفهوم مورد نظر خود (پیام) را به گیرنده منتقل می‌کند. دسته‌بندی‌های مختلف از رسانه‌ها وجود دارد که از جمله آنها رسانه‌های فردی و جمعی است.
- رسانهٔ فردی ابزاری است که فرستنده به کمک آن، امکان فرستادن پیام به تعداد محدود، مشخص، طبقه‌بندی‌شده و قابل کنترلی از مخاطبان را دارد؛ مانند تلفن همراه.
- رسانهٔ جمعی ابزاری است که پیام را به سرعت، آسانی و هزینهٔ کم به تعداد انبوه، گونه‌گون و غیرقابل کنترلی از مخاطبان منتقل می‌کند؛ مانند تلویزیون. رسانه‌های جمعی باید حداقل دارای این چهار ویژگی باشند: سرعت انتشار، وسعت انتشار، مداومت انتشار، تنوع و گوناگونی محتوا.
جواب گفت‌وگوی کلاسی صفحه 18 کتاب تفکر و سواد رسانه‌ای | مقایسهٔ ویژگی‌های انواع رسانه
رسانه‌ها انواع متنوعی دارند. در جدول زیر، برخی خصوصیات رسانه‌ها با هم مقایسه شده است. شما چه نکاتی می‌توانید به آن اضافه کنید؟ یادتان باشد که سواد رسانه‌ای می‌خواهد از یک مصرف‌کنندهٔ منفعل، ساده و خام، یک مخاطب فعال، خلاق، هوشمند، جست‌وجوگر و گزینش‌گر بسازد که هم تولید مناسب و هم مصرف متناسب داشته باشد.
| ویژگی‌ها | رسانه‌های چاپی | رادیو | تلویزیون | رسانه‌های اجتماعی |
|---|---|---|---|---|
| انتقال متن | + | - | + | + |
| انتقال تصویر ثابت | + | - | + | + |
| انتقال صدا | - | + | + | + |
| انتقال تصاویر متحرک | - | - | + | + |
| تعاملی بودن | - | - | - | + |
می‌توان سرعت انتشار، هزینهٔ تولید، میزان دسترسی و امکان بازخورد را نیز مقایسه کرد. رسانه‌های اجتماعی سریع و تعاملی‌اند؛ رادیو دسترسی آسان و محتوای شنیداری دارد؛ رسانهٔ چاپی برای مطالعهٔ عمیق مناسب است و تلویزیون پیام را با صدا و تصویر منتقل می‌کند.
عکس و مکث
مقایسه بازی‌های بچه‌ها دیروز و امروز: در گذشته بیشتر بچه‌ها فعال بودند و بازی‌های فیزیکی و گروهی مانند فوتبال را در فضایی واقعی، رودررو و شانه‌به‌شانه انجام می‌دادند، اما امروزه همان بازی را در فضای مجازی انجام می‌دهند.
شادی و نشاط گذشته بیشتر بود و امروز هیجان بیشتر و در بیست سال آینده شاید مهیج‌تر شود.
از آسیب‌های احتمالی بازی‌های رایانه‌ای می‌توان به خستگی چشم و آسیب ستون فقرات اشاره کرد؛ در مقابل، بازی در فضای واقعی تحرک، شادی و نشاط بیشتری به همراه دارد.