درسنامه آموزشی تفکر و سواد رسانه‌ای کلاس دهم

تصور کنید مهمان به خانه شما آمده است. فضای مهمانی آنقدر گرم و صمیمی است که متوجه گذر زمان نمی‌شوید. ناگهان مهمان شما به ساعت مچی خود نگاه می‌کند و می‌گوید: «ای وای! ساعت 12 شب شد!.»  اگر به ظاهر رفتار مهمانتان نگاه کنید، او فقط ساعت خود را نگاه کرده و زمان را اعلام کرده است. اما معنای پنهان یا ضمنی رفتار او این است که « دیرم شده است و باید زودتر مهمانی را ترک کنم.» آیا در این گونه موارد همواره مخاطب ما متوجه منظورمان می‌شود؟

با توجه به مثال بالا در زندگی روزمره خود نمونه‌ای مشابه ذکر کنید.

متن و زیرمتن

برای درک عمیق‌تر پیام، بیایید به تصویر کوه یخ دقت کنیم. آنچه در نگاه اول توجه ما را جلب می‌کند، قلۀ نمایان آن است که بر فراز آب خودنمایی می‌کند اما حقیقت اینجاست که بخش دیگر این کوه یخی، در اعماق اقیانوس پنهان است؛ واقعیتی که معمولاً از دید ما دور می‌ماند.

این تمثیل، نمایانگر ماهیت پیام‌های رسانه‌ای است. آنچه ما به‌طور مستقیم دریافت می‌کنیم، یعنی «متن» آشکار پیام، نوک کوه یخی است. اما گاهی در زیر سطح، معنای عمیق‌تر، اهداف پنهان و پیام‌های ضمنی، یعنی «زیرمتن»، قرار دارند که اغلب تأثیرگذارترند. توانایی تشخیص این دو سطح، یعنی تمایز قائل شدن میان «آنچه گفته می‌شود» (متن) و «آنچه به‌طور غیرمستقیم بیان می‌شود» (زیرمتن)، به ما کمک می‌کند پیام‌های رسانه‌ای را دقیق‌تر تحلیل کنیم.

لایه‌ای که دارای پیام آشکار و عناصر مستقیم و اصل تولید رسانه‌ای و محصول ملموس آن است را «متن» می‌نامند. «متن‌ها» در واقع همان اطلاعات ظاهری موجود در یک پیام هستند که می‌توانند در قالب کلمه، تصویر، صدا، نشانه و یا هر چیز دیگری برای انتقال معنا باشند. پس دقت کنیم وقتی از متن صحبت می‌کنیم منظورمان فقط نوشتار نیست. بیشتر مخاطبان در تشخیص متن با هم اختلاف زیادی ندارند، چون متن قابل مشاهده و توصیف است. «متن» در یک شعر یا ضرب المثل، دقیقا همان واژگانی است که شاعر یا نویسنده از آنها استفاده کرده است، متن یک فیلم، تصاویر و حرکت‌ها و قاب‌بندی‌هایی است که هر مخاطبی، به وضوح آنها را می‌بیند. تلویزیون هم در حقیقت متونی را که به‌وسیله دوربین نوشته شده نشان می‌دهد. تلویزیون مانند دفتری است که با قلم دوربین، جملاتی در آن نوشته شده است. هنگام مشاهده تلویزیون در حقیقت مشغول خواندن آن هستیم، درست مانند وقتی که داریم روزنامه می‌خوانیم. ما هنگام مشاهده برنامه‌های تلویزیونی از دریچه دوربین به جهان نگاه می‌کنیم و تولیدکنندگان با تنظیم موقعیت خاص دوربین نسبت به موضوع یا شخصیت مورد تمرکز (سوژه)، تلاش می‌کنند در نگاه ما اثر بگذارند. برای فهم عناصر متن تصویری بایستی به سؤالات زیر توجه کنیم:

1- در این متن چه چیزی نوشته شده است؟
2- کارگردان (تولیدکننده پیام) می‌خواهد چه بگوید؟
3- به چه نحوی از زاویه دوربین، اندازه نما، قاب‌بندی و نورپردازی برای انتقال معنا استفاده شده است؟

لایه دیگر تولید رسانه‌ای «زیرمتن» است. «زیرمتن» پیام‌های پنهان و غیرمستقیمی است که تولیدکننده پیام با بهره‌گیری هدفمند از فنون اثرگذاری بر مخاطب (مانند استفاده از کلام، رنگ، نور، موسیقی، تدوین و ...) در تولید رسانه‌ای جاسازی کرده است. «زیرمتن» در شعر، مفهوم کنایی و اصطلاحی پنهانی است که شاعر، هنرمندانه و غیرمستقیم با استفاده از صنایع ادبی در بطن یک متن، جاسازی کرده است. «زیرمتن» یعنی پیام نهفته در زیر پیام آشکار.

بخش مهمی از تأثیرگذاری رسانه‌ها در زیرمتن اتفاق می‌ا‌فتد. یکی از مهم‌ترین دلایل توجه به «زیرمتن» این است که پیام غیرمستقیم معمولاً اثرگذاری بیشتری از کلام مستقیم دارد. کلام غیرمستقیم چند ویژگی دارد که قدرت اثرگذاری آن را افزایش می‌دهد:

1- مخاطب را در فرایند کشف معنا شریک می‌کند؛ وقتی فرد خودش به نتیجه برسد، آن معنا را شخصی‌تر و واقعیتر حس می‌کند.
2- بیان غیرمستقیم معمولاً علاوه بر ذهن، احساسات را هم فعال می‌کند و تصمیم‌های انسانی اغلب تحت‌تأثیر احساس شکل می‌گیرند.
3- پیام غیرمستقیم مقاومت ذهنی ایجاد نمی‌کند، زیرا مخاطب احساس نمی‌کند کسی در حال دستور دادن یا قانع کردن اوست.

شاعران بزرگ سخن خود را آشکار و صریح نمی‌گفتند، بلکه از استعاره، کنایه و تمثیل استفاده می‌کردند. گاهی شرایط اجتماعی و سیاسی اجازه بیان مستقیم را نمی‌داد و شاعر ناچار بود اندیشه خود را در قالب نمادها پنهان کند؛ و گاهی نیز حقیقت‌های عمیق انسانی آنقدر پیچیده بودند که فقط از طریق زبان غیرمستقیم قابل بیان می‌شدند.

هر چند متن و زیرمتن توسط تولیدکننده (عمدتا آگاهانه و خواسته و گاهی ناآگاهانه و ناخواسته) تولید می‌شود، اما مخاطب در درک آنها، مشارکت دارد. متن و زیرمتن، مانند یک گفت‌وگو عمل می‌کند. متن را فیلم می‌گوید و زیرمتن را مخاطب می‌خواند. اگرچه زیرمتن‌ها را تولیدکننده از قبل طراحی کرده، اما مخاطب معمولاً زیرمتن را متعلق به خود می‌داند و تلاش میکند در فهم معنا، سهمی جدی داشته و صرفا منفعل نباشد.

زیرمتن معمولاً توسط سازندگان پیام، مانند شرکت‌های تبلیغاتی، تولیدکنندگان فیلم و سریال و رسانه‌های خبری، ایجاد می‌شود.

زاویه دوربین	مثال	زیر متن
نمای پایین به بالا		بزرگ‌نمایی و ابهت موضوع مورد تمرکز
نمای بالا به پایین		کوچک‌نمایی موضوع مورد تمرکز