درسنامه آموزشی کارگاه کارآفرینی و تولید کلاس دهم

خلّاقیت

انسان‌ها با استفاده از قدرت تفکر و تعقلی که خداوند در فطرت آنان قرار داده است، می‌توانند نسبت به زندگی، کار، مسائل و مشکلات خود، دیدگاه متفاوتی داشته باشند و به کمک خلّقیت راه بهتر را در پیش گیرند. خلّاقیت به معنای فراتر از چارچوب‌های موجود فکر کردن و خلق ایده‌ها و روش‌های نو و جدید است.

روش‌های توسعۀ خلّاقیت

روش‌های توسعۀ خلّاقیت، ابزار و راه‌هایی هستند که موجب تقویت خلّاقیت می‌شوند. روش‌های توسعۀ خلّاقیت به دو صورت فردی و تیمی انجام می‌شوند (شکل 1- 12) در ادامه، با برخی از روش‌های توسعۀ خلّاقیت فردی (کشش مسئله) و برخی روش‌های توسعۀ خلّقیت تیمی (طوفان فکری، شکوفه نیلوفر آبی و شش کلاه تفکر) آشنا می‌شوید. قبل از ارائۀ روش‌های مذکور روش اسِکَمپرِ معرفی می‌شود. این روش در هر دو حالت فردی و تیمی قابل استفاده است. 

روش اسکمپر:

کاربرد اصلی این روش، بر پایۀ خلّاقیت فردی طراحی شده است ولی می‌تواند به نحو بسیار اثربخشی برای تیم‌ها نیز مفید باشد. این روش بر این مفهوم استوار است که بسیاری از محصولات موجود، تغییر یافتۀ محصولاتی است که قبلاً وجود داشته اند. این روش شامل مجموعه‌ای از واژه‌های سؤال برانگیز است که موجب می‌گردد با تصور مسائل و محدودیت‌ها در جهات و ابعاد مختلف، راه حل‌ها و ایده‌های بیشتر و باکیفیت‌تری برای حل مسئله ارائه دهید یا حتی فرصت‌هایی را شناسایی کنید.

جدول 1- 12- این واژه‌ها را به همراه سؤالات، کلمات کلیدی و مثال‌هایی از آنها نشان می‌دهد.

جدول 1- 12- واژه‌ها، سؤالات و مثال‌های روش خلّاقیت اسکمپر

واژه‌های کلیدی	برخی از سؤالات کلیدی	کلمات محرک	مثال‌ها
جایگزین کردن	- چه چیزی را می‌توانیم جایگزین آن کنیم؟ - آیا می‌توانیم از اجزا یا موارد دیگر استفاده کنیم؟ همچنین ترکیبات دیگر، مواد دیگر، فرایند دیگر، قدرت بیشتر، مکان دیگر، روش دیگر و ...	تبادل کردن، رنگی کردن، معاوضه کردن، نماینده بودن، تغییر مکان دادن و ...	گاز و بنزین جایگزین هیزم، زغال، گازوئیل و نفت شدند.
ترکیب کردن	- چه ایده‌ها یا بخش‌هایی را می‌توانیم ترکیب کنیم؟ - آیا می‌توانیم از توانایی‌های مختلف برای بهبود آنها استفاده کنیم؟ - همچنین ترکیب اهداف، ترکیب خواسته‌ها و ...	یکی شدن، مخلوط کردن، قرین شدن، ترکیب کردن، ارتباط دادن، متحد کردن و ...	از ترکیب دستمال کاغذی و عطر، دستمال کاغذی معطر تولید شد.
تطبیق دادن و سازگار کردن	- چه چیز دیگری مثل این است؟ - از طبیعت چه چیزی را می‌توانیم الگو بگیریم؟ همچنین رونوشت چیزی، تقلید از کسی، اقتباس از فرایندی و ...	اقتباس کردن، سازگار کردن، تنظیم کردن، بهبود دادن، منطبق کردن، تبدیل کردن و ...	با تعبیۀ قلابِ دربازکن روی درِ کنسرو، نیاز به دربازکن رفع شد. با اقتباس از بال سنجاقک، بالگرد ساخته شد.
تقویت و اصلاح کردن	- چه چیزی را می‌توانیم بالاتر، بزرگ‌تر یا قوی‌تر کنیم؟ - چه چیزی را می‌توانیم تکثیر کنیم؟ همچنین دورۀ تناوب بیشتر، تغییرات در رنگ، حرکت، بو، شکل، صدا و ...	تقویت کردن، افزودن، بزرگ کردن، گسترش دادن، شدت بخشیدن، امتداد دادن و ...	لاستیک‌های پهن برای استفاده‌های خاص تولید شد.
کاربردهای دیگر	- چه استفادۀ دیگری از یک وسیله می‌توانیم بکنیم؟ - راه‌های جدید استفاده از آن چیست؟ همچنین استفاده از یک ایده در بازارهای دیگر، تغییر ردۀ سنی یک محصول و ...	کاربردی کردن، به کار گرفتن، لذت بردن، گستراندن، اداره کردن و ...	از ضایعات کارخانه‌های تولیدی استفاده مجدد شد.
حذف یا کوچک کردن	- چه چیزی می‌توانیم از آن کم کنیم؟ - چگونه می‌توانیم آن را ساده کنیم؟ همچنین پایین‌تر آوردن، متراکم‌تر کردن چیزی، تقسیم کردن چیزی، ریزتر کردن چیزی و ...	محدود کردن، مستثنی شدن، تقلیل دادن، برچیدن، کاستن، تعدیل کردن، ساده کردن و ...	تلفن همراه و رایانه برای راحتی کوچک شدند.
معکوس کردن	- آیا می‌توانیم مثبت و منفی را جابه‌جا کنیم؟ - چه ترتیبی ممکن است بهتر باشد؟ همچنین تغییر در برنامه زمان‌بندی، ارائه طرح‌بندی جدید و ...	تغییر دادن تاریخ و ارائه کردن، واژگون کردن، بازآرایی، برعکس کردن، بی اثر کردن و ...	تغییر آرایش محیط کار برای افزایش کارایی صورت گرفت. لقمان را گفتند ادب از که آموختی، گفت از بی ادبان.

روش توسعۀ خلّاقیت فردی (کشش مسئله): یکی از راه‌های به دست آوردن ایده‌های خلّق این است که مسئله یا موضوع را بسط و گسترش دهید. این کار موجب می‌شود تا شما بخش‌های بیشتری از مسئله یا موضوع و دیگر حقایق مربوط به آن را ببینید و به این ترتیب با تسلط کافی بر جوانب مسئله یا موضوع، ایده‌های بهتر و بیشتری ارائه دهید. برای انجام دادن این کار، سلسله‌ای از پرسش‌های چیست، چرا، چه کسی، چه زمانی، چه مکانی، چگونه، مطرح کنید.