درسنامه آموزشی جغرافیا (2) کلاس یازدهم انسانی

در فصل‌های دوم و سوم کتاب با نواحی طبیعی، فرهنگی و اقتصادی آشنا شدید.
در این درس نواحی سیاسی را مطالعه می‌کنیم و نخست، ویژگی‌های اصلی ناحیهٔ سیاسی را بر می‌شمریم.
ابتدا مثال را به دقت بخوانید و سپس، فعالیت را انجام دهید.

تصویر زیر یک مدرسه را نشان می‌دهد. این مدرسه سه رکن اصلی دارد: فضا و قلمرو جغرافیایی، سازه یا ساختار انسانی و نظام مدیریت.

1- همان‌طور که در نقشه می‌بینید، مدرسه یک فضای جغرافیایی را اشغال کرده است و قلمرویی دارد. وسعت فضای مدرسه حدود 730 مترمربع است و از جنوب به خیابان شهید باهنر و از شرق به بلوار آیت الله اشرفی اصفهانی محدود شده است.

2- منظور از سازهٔ (ساختار) انسانی، جمعیت و روابط اجتماعی بین افراد است. سازهٔ انسانی مدرسه، شامل دانش‌آموزان و کارکنان آن یعنی مدیر، معاونان، معلمان، مسئول کتابخانه، مربی پرورشی و خدمتگزاران، است که با یکدیگر روابط متقابل دارند.

3- این مدرسه یک نظام مدیریت یا ساختار سازمانی دارد. مدیر و معاونان با همکاری انجمن اولیا و مربیان، مدرسه را اداره می‌کنند.

- اکنون به سه وظیفهٔ مهم نظام مدیریت مدرسه در جهت رسیدن به اهداف آن، توجه کنید.

الف) تنظیم امور فضا: مدیریت مدرسه، امور مربوط به فضای مدرسه را اداره می‌کند؛ برای مثال، دیوارکشی مناسب، نصب در برای ورود و خروج ایمن، چگونگی اختصاص یافتن فضای مدرسه به کلاس‌ها، نمازخانه، کتابخانه، آزمایشگاه، فراهم کردن تجهیزات لازم برای هر بخش از فضای مدرسه و امنیت و نظافت و بهداشت مدرسه.

ب) تنظیم روابط سازهٔ انسانی: مدیریت، بر روابط اجتماعی بین دانش‌آموزان با یکدیگر و با کارکنان مدرسه نظارت می‌کند تا نظم و مقررات حفظ و حقوق و مسئولیت‌ها رعایت شود و هر یک از کارکنان و دانش‌آموزان به نقش و وظیفهٔ خود به درستی عمل کنند.

پ) تنظیم امور مدرسه با خارج از آن: مدیریت مدرسه با ادارهٔ آموزش و پرورش ناحیه در ارتباط است؛ بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌ها را از آنها دریافت می‌کند و وضعیت آموزشی دانش‌آموزان و عملکرد کارکنان را به آنها گزارش می‌دهد. مدیریت مدرسه با سایر مدارس در زمینه‌هایی چون مسابقات ورزشی، انجام آزمون و نظایر آن ارتباط برقرار می‌کند. همچنین، برای اموری چون امنیت، آب، برق، گاز، تعمیرات ساختمان مدرسه و سرویس رفت و آمد دانش‌آموزان با نهادها و مراکز مختلفی در خارج از مدرسه در ارتباط است. مدیریت مدرسه همچنین با خانواده‌های دانش‌آموزان ارتباط برقرار می‌کند.

اکنون با درک مثال‌ها و انجام دادن فعالیت، به مفهوم ارکان ناحیهٔ سیاسی بهتر پی می‌برید.

ارکان ناحیهٔ سیاسی

به طور کلی، هر ناحیهٔ سیاسی سه رکن یا سه ضلع دارد: قلمرو و فضای جغرافیایی، سازهٔ (ساختار) انسانی و نظام مدیریت.

انواع نواحی سیاسی

با توجه به مقیاس فضای جغرافیایی و نظام مدیریت که یک فضای جغرافیایی را اداره می‌کند، نواحی سیاسی به انواع مختلف تقسیم می‌شوند که عبارت‌اند از: ناحیهٔ سیاسی فروملی، ملی، فراملی (منطقه‌ای) و ویژه.

1- ناحیهٔ سیاسی فروملی

یک واحد جغرافیایی مانند روستا، شهر، بخش، شهرستان و استان است که تحت مدیریت دهیاری، شهرداری، بخشداری، فرمانداری و استانداری قرار دارد.

2- ناحیهٔ سیاسی ملی

هر کشور مستقل که نظام حکومتی مستقلی دارد، یک ناحیهٔ سیاسی ملی محسوب می‌شود.

3- ناحیهٔ سیاسی فراملی (منطقه‌ای)

عبارت است از چند کشور که تحت ادارهٔ یک نظام مدیریت منطقه‌ای قرار گرفته‌اند؛ مانند اتحادیهٔ اروپا.

اتحادیهٔ اروپا از 27 کشور اروپایی تشکیل شده است. این کشورها مستقل‌اند اما با هم متحد هستند و پذیرفته‌اند که از نظام مدیریت مشترکی تبعیت کنند. کشورهای عضو این اتحادیه برای تحقق مدیریت مشترک، رؤسایی را برای شورا و مجلس قانون‌گذاری اروپا، بانک مرکزی اروپا و نظایر آن انتخاب می‌کنند.

کشورهای اتحادیهٔ اروپا در امور سیاست خارجی، کشاورزی، تجارت، محیط زیست و نظایر آن، از اصول و شیوه‌های مشترکی پیروی می‌کنند. اغلب کشورهای اتحادیه اروپا یورو را به عنوان واحد پول مشترک پذیرفته‌اند. همچنین، برای تسهیل رفت و آمد مردم به برخی کشورهای عضو به منظور زندگی، کار، تحصیل یا سرمایه‌گذاری، اخذ روادید (ویزا) بین این کشورها لغو شده است و افراد می‌توانند بر طبق پیمان «شنگن» آزادانه و بدون نیاز به روادید به این کشورها، سفر کنند.

4- ناحیهٔ سیاسی ویژه

ناحیه‌ای است که نظام مدیریت مخصوص به خود دارد؛ مانند نواحی خودمختار و مناطق آزاد تجاری.

- نواحی خودمختار به استان‌ها یا ایالت‌هایی گفته می‌شود که به دلیل شرایط قومی و مذهبی و نظایر آن، از استقلال محدودی برخوردارند و در امور سیاست خارجی و دفاع، تابع حکومت مرکزی هستند. به عبارت دیگر، خودمختاری، استقلال محدود یک واحد سیاسی در ادارهٔ امور خود در داخل یک کشور است.

از نواحی خودمختار جهان می‌توان به نخجوان در جمهوری آذربایجان، بندر هنگ‌ کنگ (چین) و کردستان در عراق اشاره کرد.

- مناطق آزاد تجاری چنانکه در درس قبل گفته شد، مناطقی هستند که برخی قوانین و مقررات کشور در آن ها اجرا نمی‌شود؛ برای مثال، اتباع خارجی می‌توانند بدون اخذ روادید (ویزا) از قبل، به مناطق آزاد تجاری یک کشور وارد شوند و یا قوانین مالیاتی و گمرکی کشورها در مورد سرمایه‌گذاری در مناطق آزاد اجرا نمی‌شود.

کانون ناحیهٔ سیاسی

هر ناحیهٔ سیاسی کانونی دارد که محل تمرکز قدرت سیاسی است و قدرت سیاسی از آن نقطه در سطح ناحیهٔ سیاسی اعمال می‌شود. کانون نواحی سیاسی همان پایتخت‌ها، مراکز ایالت‌ها و استان‌ها و شهرهای مهم ناحیه‌ای یا مقر سازمان‌های بین‌المللی هستند.

فضای جغرافیایی ناحیهٔ سیاسی

هر ناحیهٔ سیاسی فضای جغرافیایی را در بر می‌گیرد و نظام مدیریت، برای اداره بهتر امور، آن فضا را به واحدهایی تقسیم‌بندی کرده است. برای مثال فضای جغرافیایی کشور ما به استان، شهرستان و... تقسیم‌بندی شده است.

مرز ناحیه سیاسی

هر ناحیهٔ سیاسی دارای مرز و قلمرویی است. خطوط مرزی حد اِعمال ارادهٔ سیاسی یک نظام مدیریت یا حکومت هستند. به عبارت دیگر، از آن حد به بعد، مدیریت و ارادهٔ سیاسی نهاد فرمانروایی، قابلیت اعمال و اجرا ندارند.

به تصویر زیر توجه کنید. رابطهٔ تابلو با مرز ناحیه سیاسی چیست؟ توضیح دهید.

جغرافیای سیاسی

اکنون که مفهوم ناحیهٔ سیاسی را دریافتید، خوب است بدانید مطالعهٔ نواحی سیاسی یکی از موضوعات رشتهٔ «جغرافیایی سیاسی» است. جغرافیای سیاسی شاخه‌ای از علوم جغرافیایی است. عنوان جغرافیای سیاسی، از دو عنصر «جغرافیا» و «سیاست» ترکیب شده است؛ زیرا جغرافیا و فضای جغرافیایی بر تصمیمات سیاسی، تأثیر می‌گذارند و بر عکس، سیاست و تصمیم‌گیری‌های سیاسی نیز روی فضای جغرافیایی اثر می‌گذارند و آنها را تغییر می‌دهند.

برای اینکه هر چه بیشتر به این رابطه پی‌ببرید، مثال‌ها را بخوانید و فعالیت را انجام دهید.

مثال (1)

- تصمیم‌گیری‌های مدیریت سیاسی و اداری یک ناحیه بر فضای جغرافیای آن ناحیه تأثیر می‌گذارد؛ برای مثال، کلان شهر مشهد از جمله شهرهایی است که میزان سفرهای درون شهری در مناطق مرکزی آن، به‌ویژه در ایام تابستان، بسیار زیاد است. مراکز مهم تجاری، مذهبی، فرهنگی و خدماتی این شهر بیشتر در مرکز آن مستقر شده‌اند. همین امر موجب راه‌بندان‌های شدید، اتلاف وقت مردم و آلودگی هوا شده است.

شورای ترافیک استان خراسان رضوی و سازمان حمل و نقل شهرداری مشهد با طراحی و اجرای محدودهٔ طرح ترافیک زوج و فرد، سعی در حل این مشکل کرده‌اند. براساس این طرح، ورود خودروهای غیرمجاز به محدوده تخلف محسوب می‌شود و جریمه دارد. برای کنترل این محدوده، دوربین‌های مخصوصی در معابر نصب شده‌اند. آمدوشد در محدودهٔ طرح ترافیک بیشتر با وسایل حمل و نقل عمومی صورت می‌گیرد.

اجرای طرح ترافیک چه تأثیراتی بر فضای جغرافیایی این ناحیه دارد؟

مثال (2)

- منطقهٔ خلیج فارس منطقه‌ای مهم و حیاتی است زیرا این منطقه در حال حاضر مهم‌ترین انبار نفت جهان است و کشورهای عمدهٔ صادر کنندهٔ نفت در این منطقه واقع‌اند. وجود آبراههٔ مهمی چون تنگهٔ هرمز و دسترسی به آب‌های آزاد اقیانوس‌ها از طریق آن، اهمیت خاصی به این منطقه داده است.

خلیج فارس از دیرباز مورد توجه قدرت‌های بزرگ جهان بوده است.

در گذشته، کشورهای استعمارگر روسیه و انگلستان برای دستیابی به این منطقه با یکدیگر به رقابت می‌پرداختند. امروزه نیز کشورهای سلطه‌گر نظیر امریکا و انگلیس با ایجاد پایگاه‌های نظامی و نفوذ در کشورهای اطراف خلیج فارس، سعی می‌کنند کنترل این منطقه را به‌دست گیرند.

از این‌رو، منطقهٔ خلیج فارس سیاست‌های جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و موجب کشمکش بین حکومت‌ها می‌شود.

مثال (3)

- شبه‌جزیرهٔ کریمه در شمال دریای سیاه و جنوب اوکراین واقع شده است. این شبه‌جزیره که یک منطقهٔ گردشگری و کشاورزی نیز است، موقعیت جغرافیایی مهمی دارد. کریمه تا پیش از «فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی» بخشی از خاک اوکراین محسوب می‌شد.

در سال 2016 میلادی، مردم کریمه در یک همه‌پرسی خواهان الحاق (پیوستن) جمهوری خودمختار کریمه به روسیه شدند و به این ترتیب، کریمه به روسیه پیوست. روسیه در این شبه‌جزیره پایگاه‌های دریایی دارد.

دولت‌های غربی معتقدند که تسلط بر منطقهٔ کریمه، فرمانروایی بر دریای سیاه و منطقهٔ اوراسیاست و به همین دلیل، به پیوستن کریمه به روسیه اعتراض دارند.

امروزه این شبه جزیره به موضوع کشمکش بین اوکراین و روسیه با مداخلهٔ امریکا و دولت‌های غربی عضو پیمان ناتو تبدیل شده است.

مثال (4)

- توافق‌ها و تصمیمات سیاسی و اقتصادی حکومت‌ها بر فضای جغرافیایی تأثیر می‌گذارد. در سال 1986 میلادی، بر اساس تصمیم و توافق حکومت‌های انگلستان و فرانسه طی قرارداد مشترکی، عملیات احداث تونل مانش آغاز شد و سرانجام، در سال 1994 میلادی این تونل افتتاح گردید. تونل مانش با 52 کیلومتر طول، در 40 متری زیر دریا ساخته شده است. این تونل که برخی آن را یکی از عجایب هفت‌گانهٔ جدید جهان نامیده‌اند، انگلستان را که از قارهٔ اروپا جدا مانده بود، به آن قاره متصل کرده است. سفر مردم به دو کشور فرانسه و انگلستان را نیز از طریق قطار به یک دیگر آسان نموده و به این ترتیب، روابط اقتصادی و تجاری بین این کشور با قاره اروپا تسهیل شده است.

مثال (5)

- سیاست‌ها و تصمیماتی که حکومت یک کشور در زمینهٔ اقتصاد، اشتغال و توزیع درآمد اتخاذ می‌کند و همچنین نوع برنامه‌ریزی و بودجه‌ای که به نواحی مختلف کشور (شهر، روستا، استان و ...) اختصاص می‌دهد، بر توزیع امکانات و تجهیزات در نواحی مختلف اثر می‌گذارد. در نتیجه، ممکن است توزیع امکانات مناسب و عادلانه یا به دور از عدالت باشد و چشم‌اندازها و فضاهای جغرافیایی متفاوتی ایجاد شود.

مثال (6)

ایدئولوژی حکومت‌ها بر فضای جغرافیایی تأثیر می‌گذارد. به تصاویر زیر توجه کنید.

اکنون با توجه به مثال‌ها و فعالیتی که انجام دادید، به تعریف جغرافیای سیاسی بهتر پی می‌برید. برای جغرافیای سیاسی، تعاریف متعددی ارائه شده است اما به‌طور کلی،